پنجاه سال پیش در آمریکا، به دختری به نام کاترین در ملأ عام تجاوز کردند و بعد با ضربات چاقو به بدترین شکل ممکن کشتند. این اتفاق در حالی افتاد که ده‌ها خانواده از پشت پنجره‌ها شاهد ماجرا بودند. چرا هیچ‌کس جلوی مهاجمان را نگرفت یا به پلیس خبر نداد؟

این ماجرا باعث شد پژوهشگران به بررسی رفتار مردم بپردازند: چرا هیچ‌کس دخالت نکرد یا پلیس را خبر نکرد و فقط تماشا کرد؟ آن‌ها به پدیده‌ای رسیدند به نام «اثر تماشاگر». اما اثر تماشاگر یعنی چه؟

اثر تماشاگر چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟

«اثر تماشاگر» می‌گوید احساس مسئولیت آدم‌ها بسته به موقعیتشان فرق می‌کند. به عبارت دیگر، «پخش شدن مسئولیت» رخ می‌دهد؛ یعنی حس مسئولیت شما بین افراد حاضر تقسیم می‌شود. مثلاً در یک جمع ده‌نفره، حس مسئولیت شما ده درصد است، در جمع چهارنفره بیست و پنج درصد و وقتی تنها هستید، کاملاً احساس مسئولیت می‌کنید.

مثلاً در گروه‌های واتس‌اپی خانوادگی سؤالی می‌پرسید؛ اما مدت‌ها طول می‌کشد تا کسی جواب بدهد. این جواب ندادن به این معنی نیست که شما برایشان مهم نیستید؛ بلکه اعضای گروه دچار اثر تماشاگر شده‌اند. همه فکر می‌کنند بالاخره یکی هست که جواب بدهد.

غیر از «پخش شدن مسئولیت»، عامل دیگری هم باعث اثر تماشاگر می‌شود: «چشم‌پوشی جمعی». وقتی اتفاقی می‌افتد، بیشتر آدم‌ها ناخودآگاه به واکنش بقیه نگاه می‌کنند تا ببینند باید دخالت کنند یا نه. به عبارت دیگر، همه به هم نگاه می‌کنند و هیچ‌کس جلو نمی‌رود.

راهکارهایی برای مقابله با اثر تماشاگر

چند توصیه برای جلوگیری از اثر تماشاگر:

۱. تماشاگر فعال باشید

پژوهش‌ها نشان داده وقتی کسی نیاز به کمک دارد، بیشتر افراد فقط نگاه می‌کنند تا یک نفر به‌عنوان تماشاگر فعال وارد عمل شود. اگر اولین نفر شروع به کمک کند، بقیه هم یکی‌یکی به او می‌پیوندند.

۲. وظایف را به افراد بسپارید، نه گروه

وقتی وظایف را دقیق برای افراد مشخص می‌کنید، هرکس می‌داند چه کاری باید انجام دهد؛ اما وقتی کار را به گروه می‌سپارید، اثر تماشاگر پیش می‌آید. همه می‌گویند حتماً یکی پیدا می‌شود که انجامش دهد.

۳. سیستم داشته باشید، نه هیئت

شاید دیده باشید در هیئت‌ها هرکس داوطلبانه گوشه‌ای از کار را می‌گیرد و کار پیش می‌رود؛ اما نمی‌شود انتظار داشت کارمندان مثل هیئت کار کنند. اولاً چون کارشان داوطلبانه نیست، ثانیاً آن انگیزه‌ای که ما داریم، آن‌ها ندارند.

چرا اثر تماشاگر مهم است؟

حالا احتمالاً فهمیده‌اید چرا وقتی حادثه‌ای پیش می‌آید، همه گوشی‌هایشان را درمی‌آورند و فیلم می‌گیرند؛ اما کسی کمک نمی‌کند. یا وقتی از دوستانمان می‌خواهیم پولی قرض بدهند، چرا پشت گوش می‌اندازند. این آدم‌ها بی‌مسئولیت یا بی‌ادب نیستند؛ آن‌ها دچار اثر تماشاگر شده‌اند.