یکی از خطاهای بزرگ بسیاری از سرمایه‌گذاران در بازارهای مالی این است که وقتی سود می‌کنند، به‌سرعت دارایی خود را می‌فروشند و از بازار خارج می‌شوند؛ ولی هنگامی که ضرر می‌کنند، دارایی خود را نمی‌فروشند و با ضررهایشان می‌مانند. مثلاً اگر ۱۰ میلیون تومان در بورس داشته باشیم و سود کنیم و پولمان ۱۲ میلیون تومان شود یا در نقطه‌ی مقابل ضرر کنیم و پولمان ۸ میلیون تومان شود، در هر صورت میزان سود و ضرر ما دو میلیون تومان است؛ ولی احساس و رفتار ما دو حالت کاملاً متفاوت خواهد داشت.

ما پای ضررهایمان می‌مانیم

پژوهشگران این مورد را بررسی کردند و متوجه شدند ما انسان‌ها بسیار بیشتر از آنچه تصور می‌کنیم، از باخت بیزاریم و برای اینکه نبازیم، دست به کارهای احمقانه‌ی زیادی می‌زنیم. برای اثبات این ادعا هم یک بازی جالب طراحی کردند:

گروهی از افراد را انتخاب کردند و یک اسکناس بیست دلاری را به مزایده گذاشتند و گفتند شما می‌توانید این اسکناس را به هر قیمتی که بخواهید از ما بخرید (حتی یک دلار). فقط یک شرط دارد: هر مبلغی را که بگویید باید پرداخت کنید و اگر یک نفر پیشنهاد بالاتر داد، پولی به شما پس داده نمی‌شود.

پیشنهادها از یک دلار شروع شد و یک دلار یک دلار بالا می‌رفت. روی قیمت‌های یک دلار و دو دلار همه پیشنهاد می‌دادند. منطقی هم بود؛ چون هر عقل سالمی قبول می‌کند که یک دلار بدهد و بیست دلار دریافت کند. ولی نکته اینجا بود که اگر کسی می‌توانست عدد بالاتری پیشنهاد دهد و یک نفر دیگر را شکست بدهد، آن شخص بازنده باید به اندازه‌ی پیشنهاد آخرش پول پرداخت می‌کرد و در ازای آن هیچ چیز دریافت نمی‌کرد.

شرکت‌کننده‌ها اول کار از اینکه می‌توانستند یک بیست دلاری را ۲ یا ۵ یا ۱۰ دلار بخرند، هیجان‌زده بودند؛ چون ریسک خاصی نداشت. ولی در قیمت‌های ۱۷ و ۱۸ دلار، یک جنگ تمام‌عیار بین پیشنهادهایی درگرفته بود که ممکن بود مجبور شوند پول بسیار زیادی را برای هیچ پرداخت کنند. آن‌ها برای اینکه نبازند، پشت‌سر هم پیشنهادهای بالاتری می‌دادند.

یک‌دفعه اتفاق‌های عجیبی افتاد. ناگهان یک نفر برای یک اسکناس بیست دلاری ۲۱ دلار پیشنهاد داد!

اگر بخواهیم حساب کنیم، این تصمیم منطقی است؛ چون با این کار، برنده یک دلار می‌بازد (با احتساب بیست دلاری که دریافت می‌کند)؛ درحالی‌که بازنده بیست دلار می‌بازد. اما از اینجا به بعد همه چیز بالا می‌گیرد و رفتارها غیرمنطقی و عجیب می‌شود؛ چراکه جنگ برای برد، تبدیل می‌شود به جنگ برای کمتر باختن. همین باعث می‌شود تا پیشنهادها برای یک اسکناس بیست دلاری به‌طور کاذب بالا برود.

مردم بیشتر از آن‌که از بردن لذت ببرند از باخت متنفرند

آدام گرانت، استاد ۳۴ ساله‌ی مدیریت دانشگاه وارتون، مدعی است در جلسات مشاوره از این بازی بسیار استفاده می‌کند. به گفته‌ی او، یک‌بار یک افسر ارتش حدود ۵۰۰ دلار برای یک اسکناس بیست دلاری پرداخت کرد!

مکس بیزرمن، استاد مدرسه‌ی کسب‌وکار هاروارد، ادعا می‌کند که حدود ۱۷ هزار دلار از به مزایده گذاشتن یک اسکناس ۲۰ دلاری بین دانشجوهایش به دست آورده و حداقل یک دانشجو بوده که ۲۰۴ دلار برای یک اسکناس بیست دلاری پرداخت کرده است.

با این بازی پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که افراد بیشتر از آنکه از بردن لذت ببرند، از باخت بیزارند. به این نکته «بیزاری از باخت» گفته می‌شود که یکی از عوامل اصلی ضرر در بورس و بازارهای مالی است.

اکثر معامله‌گران وقتی در یک معامله سود می‌کنند، به‌سرعت پوزیشن خود را می‌بندند و به سرمایه‌گذاری اجازه‌ی رشد بیشتر نمی‌دهند. در نقطه‌ی مقابل، وقتی در ضرر هستند، به ضررشان اجازه‌ی رشد و بزرگ‌تر شدن می‌دهند. علت ماجرا این است که ناخودآگاه ذهن همه‌ی ما از ضرر کردن بیزار است و نمی‌تواند آن را قبول کند.

بد نیست بدانید همین بیزاری از باخت، عامل اصلی حباب قیمتی در بازارهای مختلف است و واکنش فروشندگان و خریداران در دوران رکود هم با همین آزمون توصیف می‌شود.