خود را فردی منطقی می‌دانید یا غیرمنطقی؟ احتمالاً بگویید فردی منطقی هستید و در شرایط مختلف احساسات منطقی به خود دارید. بیایید موضوع را کمی بازتر کنیم. برای مثال پنج سال آینده‌ی خود را چطور می‌بینید؟ اصلاً بیایید به قبل‌تر برویم. تصور شما از امروز، پنج سال پیش چه بود؟ احتمالاً شما هم برای خود آینده‌ی زیبایی به تصویر کشیده بودید و پیشرفت‌های بسیاری در زمینه‌های مختلف برای خود ترسیم کرده بودید. اما آیا این اتفاق افتاد و تمام تصورات شما محقق شد؟

بر اساس بررسی‌های محققان، ذهن ما به نحوی عمل می‌کند که اغلب اوقات به نفع خودش خوش‌بین است. برای مثال احتمالاً شما هم بارها امتحانی داشته‌اید و با تصور اینکه می‌توانید در یک شب مباحث را جمع کنید، آن را رها کردید؛ اما درواقع این‌طور نبوده و هنگام مطالعه‌ی کتاب به‌شدت اذیت شده‌اید. یا احتمالاً شما هم با خود فکر می‌کنید که تصادف و مرگ و طلاق و… برای شما نیست و برای دیگران است! بسیاری حتی هنگام ورود به روابط عاطفی می‌دانند که فرد موردنظر، فرد مناسب آنان نیست؛ اما با خوش‌بینی تمام وارد رابطه می‌شوند و در نهایت هم با شکست از آن خارج می‌شوند.

 تمام این مثال‌ها را زدیم تا سراغ سوگیری خوش‌بینی برویم. باید بدانید ذهن انسان‌ها ذاتاً سوگیری خوش‌بینی دارد. از این سوگیری شناختی اغلب با عنوان «توهم آسیب‌ناپذیری»، «خوش‌بینی غیرواقعی» و «افسانه‌ی شخصی» هم نام می‌برند. در ادامه بیشتر درباره‌ی این سوگیری توضیح خواهیم داد.

سوگیری اثر خوش‌بینی

بحث سوگیری خوش‌بینی را برای اولین‌بار نیل وینستاین مطرح کرد. او می‌خواست تأکید کند که گاهی اوقات، خوش‌بینی کاملاً واقع‌بینانه است. وقتی می‌خواهیم آینده را پیش‌بینی کنیم، احتمالاً مانند بسیاری احتمال شکست را بسیار پایین می‌دانیم و به همه چیز دیدی مثبت داریم. این سوگیری شناختی همان اثر خوش‌بینی است. اثر خوش‌بینی باعث می‌شود فرد تصور کند خوش‌شانس است و حوادث بد به سراغ او نخواهد آمد. بر اساس تحقیقات، هشتاد درصد مردم در دنیا دچار این سوگیری شناختی هستند و آینده‌ی بدی را برای خود متصور نیستند و امید دارند که همه چیز به شکل مثبتی تمام شود. این خطای شناختی سبب می‌شود فکر کنیم احتمال اتفاقات مثبت در زندگی ما بسیار بالاتر از احتمال اتفاقات منفی است. برای مثال ما معتقدیم ایرانی‌ها ضریب هوشی بالایی دارند؛ درصورتی‌که چنین نیست. یا همه از کودکی فکر می‌کنیم قطعاً در آینده فردی موفق و ثروتمند خواهیم شد. یا زمان ورود به دانشگاه تصورمان این است که حتماً و حتماً شغل مدنظر خود را پیدا خواهیم کرد و امکان ندارد که موفق نشویم و یا نتوانیم جایی در بازار کار پیدا کنیم. اما باید بدانیم که سوگیری اثر خوش‌بینی یک باور اشتباه است.

تحقیقات نشان می‌دهد افراد فکر می‌کنند احتمال اینکه به طلاق یا چیز دیگری روی‌آورند، بسیار کم است و احتمال بچه‌دارشدن و داشتن یک زندگی در خوشبختی را بسیار بالاتر می‌دانند. کارآفرین‌ها و سرمایه‌گذاران هم به‌شدت به این سوگیری دچار می‌شوند. غالباً افرادی که قرار است کاری جدید انجام دهند، بدون توجه به بازار و دیگر عوامل، کسب‌وکار خود را از پیش موفق می‌دانند. اما چنین نیست و بسیاری از مشاغل در همان سال‌های ابتدایی شکست می‌خورد.

مشکلات سوگیری اثر خوش‌بینی

از جمله نتایج بد سوگیری خوش‌بینی نادیده‌ گرفتن بسیاری از ریسک‌ها و خطرات احتمالی و دست‌ زدن به رفتارهایی آسیب‌زننده به خودمان است. ما ممکن است بدون توجه به مشکلات در آینده، به‌سراغ تصمیمات اشتباه در زمان حال برویم. اشتباه نکنید. منظور ما این نیست که به آینده بدبین باشید. قصد ما تنها آشنا کردن شما با این سوگیری و نیز یادآوری چند نکته دراین‌خصوص به شما بود. برای مثال شما ممکن است با تصور اینکه دست‌فرمان خوبی دارید و تصادف نخواهید کرد، با سرعت بسیار بالا رانندگی کنید. یا ممکن است فکر کنید چون بیماری به سراغتان نمی‌اید، لازم نیست خود را بیمه کنید و… . بسیاری نیز حوادثی چون سیل، آتش‌سوزی و… را برای خود متصور نیستند و به سراغ بیمه نمی‌روند؛ بنابراین زمینه‌‌ی تحقق اتفاقات بد را برای خود فراهم می‌کنند. چون فکر می‌کنند اتفاق بد برای آن‌ها غیرممکن است. 

مزیت سوگیری اثر خوش‌بینی

البته قطعاً قرار نیست همیشه اتفاقات بدی بیفتد. ما فقط باید به سوگیری اثر خوش‌بینی توجه کنیم تا تصمیمات اشتباه نگیریم. اما طبیعتاً اگر شما خوش‌بین باشید، احساس خوبی را تجربه می‌کنید و به آینده امید بیشتری خواهید داشت. خوش‌بینی همچنین به ما انگیزه می‌دهد اهداف خود را دنبال کنیم و در جهت تحقق اهداف خود قدم برداریم. به‌نوعی برنامه‌ریزی‌ها و هدف‌گذاری‌های بلندمدت انسان‌ها ناشی از همین سوگیری هستند که باعث می‌شود افراد، گاهی اهدافی بسیار آرمان‌گرایانه و نه‌چندان منطقی برای خودشان در نظر بگیرند.

دوری از سوگیری خوش‌بینی

ما نباید اجازه دهیم تا سوگیری خوش‌بینی چشمان ما به روی حقیقت را ببندد. نگاه‌ کردن به زندگی بقیه و مشورت با افرادی که شرایط مشابه داشتند، احتمالاً به ما کمک خواهد کرد تا با دید بازتری تصمیم بگیریم و عمل کنیم. بدترین حالت ممکن را تصور کنید. همواره بدترین اتفاقات را در نظر بگیرید و کارهایی را که می‌توان برای رهایی در شرایط بد انجام داد، فهرست کنید و از قبل برای آنان آماده باشید.