شاهکار ادبیات مدرن
برخی می‌گویند فئودور داستایفسکی بعد از ویلیام شکسپیر، دومین نویسنده‌ی بزرگ تمام دوران است. او همچنین نویسنده‌ای فوق‌العاده پیچیده‌ای محسوب می‌شود؛ زیرا توانایی گنجاندن ایده‌های عمیق فلسفی و روانشناختی را در یک روایت هیجان‌انگیز و درهم‌تنیده دارد.
هیچ نویسنده‌ای هرگز مانند داستایفسکی به زیرزمین ذهن انسان نفوذ نکرده است. او همه‌ی تمایلات تاریک و ناراحت‌کننده‌ی طبیعت انسان – بی‌رحمی، شرارت، جنایت، سادیسم – را به روشنایی روز کشاند و این تمایلات و پیامدهایشان را مانند دانشمندی که علت و معلول را بررسی می‌کند، موشکافی کرد. ما داستایفسکی را تا حدی به این دلیل می‌خوانیم که به ما، به‌طرزی هولناک، نشان می‌دهد که قادر به انجام چه کارهایی هستیم.
برادران کارامازوف آخرین کتاب اوست و دستاورد نهایی‌اش در نظر گرفته می‌شود. این کتاب قطور نهصد صفحه‌ای، داستانی پیچیده و سرشار از خرده‌پیرنگ‌ها، نمادگرایی، بحث‌های عمیق فلسفی و شخصیت‌های به‌یادماندنی است که هر کدام به‌دنبال اهداف خود هستند. این کتاب یک ماشین پیچیده است که تعداد خیره‌کننده‌ای از قطعات کاملاً تنظیم‌شده را در خود جای داده که همگی با هماهنگی در حال چرخش و کار کردن هستند. همین باعث می‌شود از خود بپرسید: چگونه چنین اثری را یک انسان نوشته است؟
ما هرگز نمی‌توانیم در این فرصت کوتاه حق تمام این موارد را ادا کنیم. اما کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که شخصیت‌ها و خط داستانی اصلی را بگوییم و مهم‌ترین مضمون‌های کتاب را توضیح دهیم؛ تضاد بین بی‌خدایی و دین، عقل و ایمان، منطق و باور.
وقتی خلاصه کتاب برادران کارامازوف را تمام کنید، داستان کلی کتاب را خواهید دانست و می‌فهمید که چرا بسیاری از مردم آن را یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای ادبیات جهان می‌دانند.

فئودور پاولوویچ کارامازوف مردی پلید و شکم‌پرست است. او جوانی‌اش را به میخوارگی، زن‌بارگی و کلاهبرداری برای به دست آوردن ثروتی ناچیز گذرانده. او عمداً رفتاری مبتذل و توهین‌آمیز دارد و از آزردن اطرافیانش لذتی بیمارگونه می‌برد.
حاصل این جوانی تباه‌شده، چهار پسر از سه زن مختلف است؛ برادران کارامازوف.
دمیتری بزرگ‌ترین پسر است. او سربازی 28 ساله است که برخی از ویژگی‌های منفی پدرش را به ارث برده است. دمیتری یک لذت‌گراست که از مهمانی‌های طولانی و پر از شامپاین لذت می‌برد؛ اما وجدان اخلاقی نیز دارد. او هرگز در عیاشی‌های فاسدانه‌ای که پدرش از آن‌ها لذت می‌برد، شرکت نمی‌کند و نفرت آتشینش از او، فقط با عشق بی‌قید و شرطش به برادرانش برابری می‌کند. در ابتدای رمان، دمیتری به خانه‌ی پدرش برگشته است تا ارثیه‌ای را که از مادرش به جا مانده، طلب کند؛ این اتفاق، داستان را به حرکت درمی‌آورد و سرانجام به یک جهنم تبدیل می‌شود.
نفر بعدی، ایوان روشنفکر است. ایوان ذهنی درخشان و تابناک دارد؛ اما درعین‌حال سرد، گوشه‌گیر و بیش از حد منطقی است. او که بی‌خدای مصمم و پرشوری است، برای هر کسی که حاضر به شنیدن باشد، سخنرانی خواهد کرد. سخنرانی درباره‌ی اینکه خدا وجود ندارد، «خوب» و «بد» مفاهیمی ساخته‌ی دست بشر هستند و نظام فلسفی‌ای که برای توضیح همه‌ی این‌ها خلق کرده است.
برادر سوم آلیوشا نام دارد. آلیوشا، مردی عمیقاً مذهبی است که قلبی پاک و سرشار از عشق واقعی به دنیا و همه‌ی آفریده‌ها دارد. او که تحت هدایت آموزه‌های مرشد معنوی‌اش، پدر زوسیما، قرار دارد، هرگز درباره‌ی کسی بدگویی نمی‌کند یا با او بی‌رحمانه رفتار نمی‌کند؛ حتی با پدر فاسدش.
و در نهایت، اسمردیاکوف. وقتی مادرش که از نظر روانی بیمار بود، او را باردار شد، همه‌ی اهالی شهر معتقد بودند که فئودور پاولوویچ تنها مردی است که آنقدر فاسد است که این دختر آسیب‌پذیر را اغوا کند. فئودور هرگز با اسمردیاکوف مثل پسرش رفتار نکرد؛ در عوض، او را به سرپیشخدمت سپرد تا بزرگش کند و سپس او را به یک خدمتکار پست در خانه تبدیل کرد. شاید به‌دلیل همین طرد شدن و آزار، اسمردیاکوف شخصیتی شرور و زهرآگین پیدا می‌کند.

تحلیل
یکی از مهم‌ترین نکاتی که باید درباره‌ی رمان برادران کارامازوف به یاد داشت، این است که با یک رمان فلسفی روبه‌رو هستیم. یعنی داستایفسکی از کتاب برای کاوش در ایده‌هایی غنی و جذاب استفاده می‌کند و حتی می‌توان گفت که طرح داستان و شخصیت‌هایش در مقایسه با مضمون‌های والایی که نویسنده آن‌ها را بررسی می‌کند، در درجه‌ی دوم اهمیت قرار می‌گیرند.
بی‌تردید، مهم‌ترین تضاد فلسفی در کتاب برادران کارامازوف، تقابل میان دین و بی‌خدایی، و معنویت و منطق است. چه چیزی بهتر است؛ دنیایی که با ایمان هدایت می‌شود یا با شکاکیت علمی؟ آیا پیوندهای جامعه بدون خدا، پابرجا می‌مانند؟ کدام نظام بیشتر باعث شکوفایی خوشبختی انسان می‌شود؟ این‌ها سؤالاتی هستند که داستایفسکی در برادران کارامازوف مطرح می‌کند و به آن‌ها پاسخ می‌دهد.
یکی از شگردهای اصلی نویسنده این است که شخصیت‌هایش را به نمادهایی برای دیدگاه‌های مختلف تبدیل کند. داستایفسکی با تبدیل کردن ایوان به نماینده‌ی بی‌خدایی منطقی و آلیوشا به نماینده‌ی ایمان معنوی، نه‌تنها این ایده‌ها را در دل داستانی جذاب برای ما می‌گوید؛ بلکه اجازه می‌دهد که بی‌طرفانه‌ترین استدلال برای هر دو طرف مطرح شود. البته داستایفسکی دیدگاه شخصی خود را داشت؛ اما می‌دانست که اگر قوی‌ترین استدلال ممکن را برای طرف مخالف بگوید، زمانی که در نهایت آن را رد می‌کند، حرفش جامع‌تر و کامل‌تر به نظر خواهد رسید.
فئودور، دمیتری و اسمردیاکوف نیز هر کدام به شیوه‌هایی شگفت‌انگیز و پیچیده، نقش‌های نمادین خود را ایفا می‌کنند؛ شیوه‌هایی که با خواندنشان، از نبوغ داستایوفسکی متحیر می‌شوید. ما در ادامه شخصیت‌های آن‌ها را بیشتر بررسی خواهیم کرد.