تکامل به‌خاطر توانایی‌های متفاوت و منابع محدود است.
بیشتر از سه و نیم میلیارد سال پیش، در مخلوطی اولیه از مولکول‌ها، نخستین و ساده‌ترین شکل حیات بر روی زمین به وجود آمد؛ مولکولی که می‌توانست خودش را کپی کند و به آن همانندساز می‌گویند. همانندسازهای مشابه از زنجیره‌های بلندی از مولکول‌های سازنده‌ی کوچک‌تر تشکیل شده‌اند؛ همان‌طور که یک کلمه از رشته‌ای از حروف تشکیل می‌شود. همانندسازها با جذب رشته‌های دیگر و استفاده از خود به‌عنوان الگو برای جفت شدن، خود را کپی می‌کنند.
نخستین همانندساز به‌طور خودکار نسبت‌به همه‌ی مولکول‌های دیگر در مخلوط اولیه، یک مزیت رقابتی داشت؛ زیرا دیگر مولکول‌ها نمی‌توانستند خود را کپی کنند. به همین دلیل همانندساز از هر نوع مولکول دیگری بیشتر شد. بااین‌حال، اشتباهات در فرایند کپی‌برداری و تکثیر باعث ایجاد همانندسازهایی شد که شکل کمی متفاوتی با والد خود داشتند؛ یعنی سریع‌تر یا دقیق‌تر خود را کپی می‌کردند. این ویژگی به آن‌ها یک مزیت رقابتی نسبت‌به والدینشان می‌داد. منابع مولکول‌های سازنده محدود بود؛ بنابراین همانندسازهای بیشتری از این منابع استفاده کردند و آن‌ها را به پایان بردند.
دو عامل، یعنی جمعیتی با توانایی‌های گوناگون و محیطی با منابع محدود، پایه‌ی فرایند تکامل را می‌سازند.
با گذشت زمان و اشتباه‌های بیشتر در تکثیر، ویژگی‌های جدیدی ایجاد شد؛ مانند توانایی تجزیه‌ی همانندسازهای دیگر و استفاده از قطعات آن‌ها. این‌ها همانندسازهای اولین گوشت‌خواران بودند.
ایجاد تنوع‌های جدید و بقای تکثیرکننده‌های مفید باعث به وجود آمدن موجودات پیچیده‌تر شد؛ بنابراین امروز شاهد تنوع گسترده‌ی موجودات زنده هستیم.

تکامل از طریق انتخاب طبیعی اتفاق می‌افتد. در جمعیتی با توانایی‌های گوناگون، برخی ژن‌ها باقی می‌مانند و تکثیر می‌شوند؛ اما برخی دیگر از بین می‌روند.
برخلاف باور رایج، تکامل بر موجودات زنده‌ی منفرد اثر نمی‌گذارد؛ بلکه بر ژن‌ها اثر دارد. ژن‌ها قطعات کوتاهی از دی‌ان‌ای هستند که پایه‌ی حیات‌اند. ژن‌ها ویژگی مهمی دارند؛ زیرا منحصربه‌فرد نیستند و در بدن‌های مختلف به‌صورت نسخه‌های متعدد هستند. برای نمونه، همه‌ی افراد با چشم‌های آبی نسخه‌ای از ژن چشم آبی را در سلول‌های خود دارند. از طرف دیگر، بیشتر موجودات نمی‌توانند نسخه‌هایی شبیه‌به‌خود را تکثیر کنند؛ زیرا تولیدمثل جنسی نسخه‌برداری نمی‌کند؛ بلکه از ترکیب ژنتیکی والدین را برای ایجاد افراد جدید و منحصربه‌فرد استفاده می‌کند.
وجود نسخه‌های متعدد، ژن‌ها را تقریباً ماندگار می‌کند. موجودات زنده چند دهه عمر می‌کنند؛ اما ژن‌ها هزاران یا میلیون‌ها سال دوام می‌آورند. برای مثال، اجداد شما مرده‌اند؛ اما بسیاری از ژن‌هایشان در سلول‌های شما هست. شما نیز برخی ژن‌ها را به نسل‌های بعدی منتقل می‌کنید.
چندگانگی و ماندگاری ژن‌ها آن‌ها را هدف اصلی تکامل قرار می‌دهد.