تابهحال پیش آمده در جمعی باشید و با خودتان فکر کنید چرا با وجود اینهمه آدم، هنوز احساس تنهایی میکنید؟ یا با کسی آشنا شوید و از همان چند دقیقهی اول حس کنید حرف هم را میفهمید؟ آدام گرانت در کتاب وایب سراغ همین پرسشها میرود. او با پژوهشهای حوزههای روانشناسی و جامعهشناسی و روایتهایی جذاب توضیح میدهد که ارتباط خوب با دیگران تا چه اندازه به رفتار ما و محیط زندگیمان، بستگی دارد. گرانت معتقد است ساختن رابطههای عمیق را میشود یاد گرفت. لازم نیست از همان ابتدا با همه احساس نزدیکی کنیم یا منتظر بمانیم تا آدم مناسب سر راهمان قرار بگیرد. گاهی تغییرهای کوچک در رفتار ما یا فضای اطرافمان فرصت آشنایی و صمیمیت را بیشتر میکند.
آدام گرانت روانشناس سازمانی و استاد دانشگاه پنسیلوانیاست و در مدرسهی کسبوکار وارتون تدریس میکند. او چند کتاب پرفروش مثل توانمندیهای نهان، ببخش و بگیر، دوباره فکر کن و نوآفرینی را نوشته است. سخنرانیهای او در تد میلیونها بار دیده شدهاند و پادکستهایش هم مخاطبان زیادی دارند. گرانت در دانشگاه هاروارد تحصیل کرده و دکترایش را از دانشگاه میشیگان گرفته است. او در نوجوانی عضو تیم شیرجه بود و مدتی هم به شعبدهبازی علاقه داشت. شاید همین تجربههای متفاوت باعث شده مفاهیم علمی را با داستانها و مثالهای زندگی واقعی توضیح دهد. او همراه همسر و سه فرزندش در فیلادلفیا زندگی میکند.
آدام گرانت هم مثل خیلی از آدمها، تنهایی را تجربه کرده است. در نوجوانی، یکی از دوستان نزدیکش کاری کرد که اعتماد گرانت به دوستی از بین رفت. در دوران دانشگاه هم نتوانست رابطههای صمیمی و ماندگاری بسازد. مدتی فکر میکرد مشکل از خجالتی بودن خودش است و باید یاد بگیرد راحتتر با دیگران ارتباط بگیرد.
در سال آخر دانشگاه، شرکت در کلاس روانشناسی شخصیتِ برایان لیتل نگاهش را تغییر داد. دانشجوها در فعالیتهای گروهی شرکت میکردند، دربارهی موضوعات شخصی حرف میزدند و با خواندن مقالههای جالب، بحثهای تازهای را شروع میکردند. این فضا کمک کرد بیشتر با هم آشنا شوند و رابطههای نزدیکتری بسازند. گرانت کمکم فهمید که شکل گرفتن ارتباطهای عمیق به شخصیت افراد محدود نمیشود و محیط هم نقش مهمی دارد.
او در کتاب وایب بررسی میکند که چطور میتوانیم شرایطی فراهم کنیم تا ارتباطهای معنادار راحتتر شکل بگیرند. گرانت برای توضیح این موضوع از مفهوم «وایب» استفاده میکند؛ حسی که هنگام بودن کنار یک نفر یا حضور در یک جمع تجربه میکنیم. این حس از رفتار آدمها و فضای ارتباطی تأثیر میگیرد.
گرانت رابطههای انسانی را در چهار گروه توضیح میدهد:
سی. اس. لوئیس جملهی معروفی دربارهی دوستی دارد: «دوستی همان لحظهای متولد میشود که یک نفر به دیگری میگوید: چی؟ تو هم؟» احتمالاً برای شما هم پیش آمده که هنگام صحبت با کسی، ناگهان متوجه شوید علاقه یا تجربهی مشترکی دارید. همین کشف کوچک احساس نزدیکی ایجاد میکند.
اما آیا برای جور شدن با یک نفر، باید از همان ابتدا شباهتهای زیادی با او داشته باشیم؟ آدام گرانت در فصل اول کتاب «وایب» نشان میدهد که سازگاری میان آدمها پیچیدهتر از این حرفهاست.
او فصل را با داستان دو فضانورد، کیدی کولمن و پائولو نسپولی، شروع میکند. در سال ۲۰۱۱، آنها در ایستگاه فضایی بینالمللی مأموریت حساسی داشتند. باید با کمک یک بازوی رباتیک، فضاپیمایی را مهار میکردند که با سرعت ۱۷ هزار و ۵۰۰ مایل در ساعت حرکت میکرد. وقتی فضاپیما به فاصلهی پنجمتری ایستگاه رسید، نسپولی بهدلیل خطای دید نتوانست علامت لازم را بدهد. کولمن بدون گفتوگو سرعت بازوی رباتیک را کم کرد و نسپولی هم بلافاصله خودش را با شرایط هماهنگ کرد. عملیات با موفقیت انجام شد، بیآنکه حتی یک کلمه میان آنها ردوبدل شود.
این هماهنگی ممکن است نتیجهی سازگاری ذاتی به نظر برسد؛ ولی رابطهی این دو فضانورد در طول تمرینها و کار مشترک شکل گرفته بود. آنها از نظر شخصیتی تفاوت داشتند. کولمن آرام و کمالگرا بود و نسپولی روحیهای ماجراجو و احساسی داشت. با وجود این تفاوتها، همکاری مشترک به آنها کمک کرد از همکارانی معمولی به متحدانی قابلاعتماد، دوستانی نزدیک و همراهانی صمیمی تبدیل شوند.
گرانت از این داستان به یک باور رایج میرسد: اینکه آدمها یا از همان ابتدا با هم جور هستند یا نیستند. ما معمولاً تصور میکنیم با دیدن ویژگیهای شخصیتی یک نفر پیشبینی میکنیم که رابطهی خوبی با او خواهیم داشت یا نه. پژوهشهای مربوط به اپلیکیشنهای دوستیابی، نشان میدهند که چنین پیشبینیای چندان آسان نیست. پرسشنامههای شخصیت و ترجیحات فردی، حتی وقتی با الگوریتمهای پیشرفته تحلیل میشوند، نمیتوانند با دقت مشخص کنند چه کسانی به یکدیگر علاقهمند خواهند شد.
شباهتها هم تضمینی برای سازگاری نیستند. دو فرد برونگرا ممکن است از بودن در جمع لذت ببرند، ولی بر سر جلب توجه دیگران رقابت کنند. از طرف دیگر، تفاوتهای شخصیتی هم لزوماً مانع رابطه نمیشوند. در یک تحلیل از بیش از ۳۰۰ پژوهش با مشارکت بیش از ۳۵ هزار نفر، شباهت در نگرشها و ویژگیهای شخصیتی تأثیر محدودی بر صمیمیت میان دوستان و شریکان عاطفی داشت.
البته این یافتهها به معنای بیاهمیت بودن شباهتها نیستند. تجربهها و علاقههای مشترک، شروع یک رابطه را آسانتر میکنند. اطلاعات اولیه دربارهی دو نفر بهتنهایی نشان نمیدهد رابطهی آنها در عمل چگونه پیش خواهد رفت. حتی ممکن است فردی با ویژگیهایی که برای ما جذاب به نظر میرسند، در تعامل واقعی ارتباط خوبی با ما برقرار نکند.
گرانت توضیح میدهد که رفتار آدمها به موقعیت و فردی که با او در ارتباطاند هم بستگی دارد. برای مثال، ممکن است گفتوگو با یکی از آشنایانتان همیشه شما را مضطرب کند. این تجربه لزوماً به این معنا نیست که آن فرد در همهی رابطههایش چنین تأثیری دارد. شاید هر بار صحبت را با خبرهای نگرانکننده شروع میکنید و بهتدریج الگویی شکل گرفته که اضطراب هر دوی شما را بیشتر میکند.
همین موضوع در محیط کار هم دیده میشود. کنار هم قرار دادن افراد باتجربه و توانمند لزوماً یک تیم موفق نمیسازد. کیفیت همکاری به نحوهی تعامل اعضای تیم هم بستگی دارد. به همین دلیل، در انتخاب بازیگران هم گاهی افراد را کنار هم امتحان میکنند تا ببینند ارتباطشان در عمل چگونه است.
ایدهی اصلی گرانت این است که سازگاری را نمیتوان صرفاً از روی ویژگیهای جداگانهی دو نفر سنجید. رابطه در جریان تعامل شکل میگیرد و تغییر میکند. بنابراین، وقتی ارتباطی خوب پیش نمیرود، بهتر است علاوهبر بررسی تفاوتهای شخصیتی، به عادتهای مشترکمان هم توجه کنیم. شاید شیوهی گفتوگو، واکنشها یا انتظاراتمان باعث شده باشد رابطه آنطور که میخواهیم پیش نرود.
برای شناخت کیفیت یک رابطه، در کنار این پرسش که «آیا من با این آدم جور میشوم؟» باید بپرسیم: «وقتی کنار هم هستیم، چه اتفاقی میافتد؟» از نگاه گرانت، سازگاری ویژگی ثابتی در وجود یک نفر نیست. چیزی است که میان دو نفر شکل میگیرد.