
نویسنده، طراح و گوینده پادکست اکوتوپیا
جدایی دین از سیاست
سکولاریسم در تصور عموم آدمها یک معنی داره: دین گریزی
ولی واقعیت اینه که سکولاریسم قبل از اینکه یک شعار باشه، پاسخ تاریخی بود به یک بحران واقعی. بحرانی که اروپا قرنها باهاش درگیر بود، جنگهای مختلف شکل میگرفت و کلا دعوا سر این بود که دقیقا چه کسی اجازه داره به اسم خدا بر مردم حکومت کنه!
اینجا بود که در نهایت به تعادلی به نام سکولاریسم رسید که پایان بسیاری از درگیریها و اشتباهات شد.
در این اپیزود به طور مفصل درباره همین قضیه صحبت میکنیم. درباره معایب و مزایای سکولاریسم و اینکه کلا سکولاریسم چیه و نقدهای بهش چی هست؟
وقتی از سکولاریسم صحبت میکنیم، خیلیها فکر میکنند داریم دربارهی بیدینی حرف میزنیم. یک سریها فکر میکنند سکولاریسم یعنی دینگریزی و حذف کامل دین از زندگی. اما خب واقعیت این است که سکولاریسم قبل از اینکه یک شعار باشد، یک پاسخ تاریخی بود به یک بحران واقعی. بحرانی که اروپا قرنها با آن درگیر بود. جنگهای مذهبی شکل میگرفت، دعوای کلیسا و دولت را سالها میدیدیم و کلی خونریزی شد این وسط؛ آن هم برای پاسخ به این سؤال که دقیقاً کی حق دارد به اسم خدا حکومت کند.
و خب کمکم این ایده شکل گرفت که شاید راه صلح این نباشد که یک دین برنده شود. شاید راه صلح این باشد که دولت اصلاً داور ایمان مردم نباشد. و خب اینجا بود که سکولاریسم متولد شد؛ آن هم نه لزوماً بهعنوان دشمن دینی، بلکه بهعنوان تلاشی برای محدود کردن قدرت سیاسی دیندارانه و همزمان محدود کردن قدرت سیاسی که میخواهد از دین ابزار سلطه بسازد.
این مسئله واقعاً مهم است؛ چون حکومتهایی که مقدس میشوند و از دین بهعنوان یک ابزار استفاده میکنند، حکومتهای بسیار خطرناکی میشوند. حکومتهایی که بر مبنای ایدئولوژی شکل میگیرند و خودشان را مقدس جلوه میدهند. وقتی حکومتی مقدس شود، کمکم فاجعه شکل میگیرد؛ چون مقدس شدن یک حکومت این را میرساند که این حکومت عاری از هر مدل خطا و اشتباهی است. و این یعنی شما هر مدل نقد و اعتراضی به ساختار داشته باشید، در اصل دارید به مقدسات توهین میکنید.
وقتی حکومتی مقدس شود، مجریان آن حکومت هم خودشان را مثل پیامبران، مقدس و معصوم میدانند و این یعنی مجریها به خودشان اجازه میدهند که هر کاری کنند. و خب از طرفی مقدس شدن یک حکومت هم باعث تقدم تعهد به تخصص میشود؛ یعنی متخصصها گوشهنشین میشوند و فقط افراد متعهد به مقدسات هستند که کارهای اجرایی را به عهده میگیرند. در این حکومتها ساختار و قوانین قابل اصلاح و تغییر دادن نیست؛ چون قوانین را الهی و حکم را حکم خدا میدانند. و با اینکه سرعت تغییرات و تکنولوژی خیلی زیاد و سریع است و الگوهای علمی مناسبی هم هستند، اینها میآیند بر اساس قوانین هزاران سال گذشته سعی میکنند شرایط را مدیریت کنند و به سؤالهای جدید پاسخهای قدیمی میدهند.
این حکومتها برای کارهای اشتباهشان همیشه توجیه میآورند؛ مثلاً قحطی، خشکسالی، جنگ، تحریم، اینها همه را تقدیر الهی میدانند. اینها فرصتها را از دست میدهند و توجیه میآورند که مثلاً استخاره گرفتیم و بد آمده. یا مثلاً دروغ میگویند و توجیه میکنند که دروغ، دروغ مصلحتی است. و از آن طرف هم هر اشتباهشان را به گردن دشمن و عوامل خارجی میاندازند و کلاً چیزی را گردن نمیگیرند. در این حکومتها بهجای اینکه مردم را به ثروتآفرینی دعوت کنند، به قناعت دعوتشان میکنند. یعنی مثلاً وقتی شرایط اقتصادیشان بد میشود سعی میکنند فقر را مقدس جلوه بدهند و به مردم وعده بدهند که اگر در این دنیا فقیری، این فقر یک امتحان الهی است و اگر فقر را تحمل کنی، در دنیای پس از مرگت یک زندگی خیلی بهتری داری.
باید این را بدانیم که حکومتها مقدس نیستند، قوانین جامعه هم الهی نیستند. باید اتفاقاً تاریخ انقضا داشته باشند و بر اساس شرایط روز تدوین و اجرا شوند. تکرار میکنم، حکومتها مقدس نیستند، مجریانشان هم معصوم و عاری از اشتباه نیستند. اتفاقاً اینها بیشتر در معرض خطر و فسادند؛ چون صندلی قدرت، صندلیای است که بیشترین دسترسی به پول، اسلحه و رسانه را دارد. و اگر نظارت و نقدی به این ساختارها وارد نشود، فساد شکل میگیرد. این موضوعی است که در این اپیزود میخواهیم دربارهاش صحبت کنیم.
در این اپیزود ما به این نمیخواهیم برسیم که دین اصلاً خوب است یا بد. میخواهیم به این برسیم که در تاریخ مدرن، چرا جوامع به این نتیجه رسیدند که برای حفظ آزادی، صلح و زندگی مشترک باید بین نهاد دین و نهاد دولت فاصله بگذارند. به نظرم مقدمه کافی است. برویم اپیزود امروز را شروع کنیم؛ چون اپیزود بسیار مهمی است و کلی دیدگاهتان را نسبت به سکولاریسم متفاوت میکند. تلاش میکنیم تصورات و تعریفهای اشتباهی را هم که تا الان دربارهی سکولاریسم مطرح شده، اینجا جواب بدهیم تا یک درک درستتر و عمیقتر از سکولاریسم داشته باشیم.
قبل از اینکه بخواهیم وارد متن اصلی اپیزود بشویم، بیایید چند تا سوءتفاهم را با هم روشن کنیم. اصلاً بیایید به این جواب بدیم که وقتی از سکولاریسم حرف میزنیم، دقیقاً داریم دربارهی چی حرف میزنیم. این سؤال، سؤال مهمی است؛ چون قشر مذهبی عمدتاً از سکولاریسم میترسد. آنها سکولاریسم را یک واژهی مبهم و ترسناک میدانند و فکر میکنند که سکولاریسم یعنی ترویج بیدینی. یک سری دیگرشان هم به اشتباه تصور میکنند که سکولاریسم یعنی حذف کامل دین از زندگی آدمها. و خب عدهی خیلی زیادی هم به این فکر میکنند که سکولاریسم پروژهای است برای جنگ با مذهب. ولی خب واقعیت این است که سکولاریسم هیچکدام اینهایی که گفتیم نیست.
باید بدانیم که سکولاریسم قبل از اینکه یک موضع فلسفی دربارهی ایمان باشد، یک اصل در سازماندهی قدرت سیاسی است. به زبان سادهتر، سکولاریسم میگوید که دولت نباید نمایندهی یک دین خاص باشد. یا باز به زبان سادهتر، سکولاریسم یعنی نهاد حکومت و نهاد دین باید از همدیگر مستقل و تفکیک شوند. جالب است که بدانید با اینکه ما شاید الان در ایران بحث سکولاریسم داغ است و داریم در موردش صحبت میکنیم، ولی این ایده چندین قرن است که شکل گرفته و امروز در خیلی از کشورهای دنیا به یکی از اصول مهم در نظامهای سیاسی مدرن تبدیل شده است.
بیایید بازش کنیم. در سادهترین تعریف، سکولاریسم سه تا اصل دارد. اصل اول این است که دولت نسبت به ادیان باید بیطرف باشد؛ یعنی حکومت نباید خودش را نمایندهی یک مذهب خاص معرفی کند و نباید بین شهروندان بر اساس دینشان تفاوتی قائل شود. این شد اصل اول.
اصل دوم، آزادی اعتقاد. باید بدانیم که در یک نظام سکولار هر کسی حق دارد دین داشته باشد یا نداشته باشد. یا مهمتر از آن، آدمها اجازه دارند که دینشان را بتوانند بهراحتی تغییر بدهند. ایمان و مذهب در چنین سیستمی یک مسئلهی فردی است که به هیچکس هم ارتباطی پیدا نمیکند. این موضوع نباید ابزاری شود برای دخالت قدرت سیاسی. پس آزادی اعتقاد هم شد اصل دوم سکولاریسم.
اما اصل سوم میگوید که قانونگذاری باید مستقل از نهادهای دینی انجام شود. یعنی چی؟ یعنی قوانین یک کشور از طریق نهادهای سیاسی و ارادهی شهروندان باید شکل بگیرد، نه از طریق فرمان یک مرجع مذهبی. این هم شد اصل سوم.
یک مرور کنیم. اصل اول این شد که دولت باید نسبت به ادیان بیطرف باشد. اصل دوم این شد که باید در جامعه آزادی اعتقاد وجود داشته باشد. و اصل سوم هم این شد که قانونگذاری باید مستقل از نهادهای دینی باشد.
جالب است که بدانید این ایده از چندین قرن پیش در فلسفهی سیاسی مطرح شد. آدمهای سرشناس مختلفی مثل جان لاک در قرن ۱۷ آمدند دربارهی جدایی دین از سیاست و جدایی کلیسا و دولت مفصل صحبت کردند و مطلب و کتاب نوشتند. بعد از جان لاک هم جان استوارت میل آمد و مفصل از آزادی فردی در برابر قدرت سیاسی دفاع کرد. یعنی هرچی آمدیم جلوتر، مفهوم سکولاریسم خیلی مهمتر شد و تعریفهای کاملتری از آن ارائه شد.
ولی خب نکتهی مهمی که در همهی مراجع، کتابها و آدمهای مختلفی که دربارهی سکولاریسم این سالها صحبت کردند و در ادبیات همهشان مشترک است، این است که سکولاریسم دربارهی ایمان مردم تصمیم نمیگیرد؛ سکولاریسم دربارهی قدرت دولت تصمیم میگیرد. بیایید یک بار دیگر تکرارش کنیم: سکولاریسم دربارهی ایمان مردم تصمیم نمیگیرد؛ سکولاریسم دربارهی قدرت دولت تصمیم میگیرد.
این جمله، جملهی خیلی مهمی است؛ چون به این اشاره میکند که سکولاریسم کاری ندارد که مردم چه دینی دارند یا ندارند. مسئلهی سکولاریسم این است که دولت نباید خودش را صاحب حقیقت دینی بداند؛ یا به زبان سادهتر، دولت نباید دین را به نفع خودش مصادره کند و آن را ابزاری کند برای پیشبرد اهدافش.
برای اینکه این موضوع بهتر روشن شود، اجازه بدهید یک مثال ساده بزنم. فرض کنید که در یک کشور سه تا دین بزرگ داریم: مسلمان، مسیحی و یهودی. حالا اگر این دولت یک دولت مذهبی باشد، ناگزیر است که یکی از این ادیان را بهعنوان دین رسمی انتخاب کند. و خب همین انتخاب بهطور طبیعی باعث میشود پیروهای آن دین به قدرت سیاسی نزدیکتر شوند و بقیهی ادیان در موقعیت ضعیفتر قرار بگیرند. ولی خب اگر دولت سکولار باشد، اساساً وارد چنین رقابتی نمیشود؛ یعنی دولت دیگر نمیآید بپرسد که دین تو چیست. دولت فقط اجازه دارد که بپرسد آیا تو قانون را رعایت میکنی یا نه.
پس توجه داشته باشید، به همین دلیلی است که میگوییم سکولاریسم لزوماً به معنی بیدینی در جامعه نیست. اتفاقاً بد نیست بدانید که خیلی از کشورهایی که ساختار سیاسی سکولار دارند همچنان جوامع مذهبی محسوب میشوند. مثلاً در آمریکا ساختار حکومت بر اساس جدایی دین از سیاست شکل گرفته؛ اما خب همین جامعهی آمریکا همچنان یکی از مذهبیترین جوامع غرب محسوب میشود. یا مثلاً کشورهایی مثل هلند که اکثریت مردم کاتولیکاند، ساختار دولتیشان ساختار سکولار است. یا باز مثال دیگرش میشود هند. در کشوری مثل هند، با وجود اینکه تنوع گستردهی ادیان و حضور پررنگ مذهب در جامعه حس میشود، قانون اساسیشان بر مبنای سکولاریسم نوشته شده است. این مثالها مثالهای مهمیاند؛ چون نشان میدهند سکولاریسم لزوماً به معنی حذف دین از جامعه نیست و اصلاً دنبال چنین چیزی هم نیست. سکولاریسم فقط دنبال این است که دین را از دست دولت خارج کند.
اینجا هر موقع این مباحث مطرح میشود، یک سؤال مهمی برای آدمها ایجاد میشود. آن هم اینکه وقتی یک دولت سکولار شود، آیا دین واقعاً کمرنگ نمیشود در جامعه؟ کمکم به سمت بیدینی نمیرویم؟ جواب این است که نه. اتفاقاً خیلیها معتقدند که سکولاریسم در خیلی از جاها میتواند از دین هم محافظت کند. چرا؟ چون وقتی دین با قدرت سیاسی گره میخورد، اینجاست که خطر تبدیل شدن دین به ابزار قدرت به وجود میآید. و خود این عامل باعث میشود که آدمها دینگریز شوند. در تاریخ هم بارها این قضیه را دیدیم. بارها دیدیم که وقتی حکومتها از دین برای مشروعیت خودشان استفاده میکنند، نهادهای دینی هم وارد رقابتهای قدرت میشوند. و خب در چنین شرایطی هم سیاست رنگ تقدس میگیرد و هم دین وارد بازی قدرت میشود.
و خب باز هم بد نیست بدانید که اصلاً همین مسائل هم باعث شد که سکولاریسم شکل بگیرد. سکولاریسم در اصل تلاشی بود برای جلوگیری از همین وضعیت. یعنی به زبان سادهتر، خیلی از آدمها و افرادی که دنبال سکولار کردن یک جامعه بودند، در اصل دنبال محافظت از دین بودند؛ چون دین وقتی دولتی و حکومتی شود، آنجاست که مثل خیلی از مواردی که دولتی شدند، داخلش فساد شکل میگیرد و کمکم اثربخشی خودش را از بین میبرد.
از این بحث که بگذریم، لازم میدانم به یک نکتهی مهم دیگر هم اشاره کنم؛ آن هم اینکه سکولاریسم در همهی کشورها به یک مدل اجرا نشد. ادبیات علوم سیاسی را که مرور میکنیم، عمدتاً از دو نوع کلی سکولاریسم صحبت میشود. نوع اول چیزی است که میتوانیم اسمش را «سکولاریسم حداقلی» بگذاریم. در این مدل، دولت از نظر نهادی از دین جدا است؛ اما دین همچنان میتواند در فضای عمومی حضور فعال داشته باشد. خیلی از کشورها مثل آمریکا به این مدل نزدیکترند. اما نوع دومش «سکولاریسم سخت» است. یعنی چی؟ یعنی در این مدل، دولت تلاش میکند حضور دین را در عرصهی عمومی سیاست تا حد زیادی محدود کند. نمونهاش هم در تاریخ در فرانسه دیدیم که دقیقاً سخت تلاش کردند همین سکولاریسم اجرا شود.
پس توجه داشته باشید، ما وقتی دربارهی سکولاریسم صحبت میکنیم، دربارهی یک ایدهی ساده و یکدست حرف نمیزنیم. یعنی یک مانیفست واحد نیست. سکولاریسم در کشورهای مختلف شکلهای متفاوتی پیدا کرده. اما خب با وجود همهی این تفاوتها، یک هستهی مشترک در همهی مدلها وجود دارد؛ آن هم اینکه دولت نباید قدرت سیاسیاش را از یک حقیقت دینی خاص بگیرد.
باز لازم میدانم جملهای را که چند دقیقه قبل راجعبهش صحبت کردم، تکرار کنم. چه جملهای؟ سکولاریسم دربارهی ایمان مردم تصمیم نمیگیرد؛ سکولاریسم دربارهی قدرت دولت تصمیم میگیرد. این جمله، جملهی مهمی است که تلاش میکنم در این اپیزود دائم تکرارش کنم، بازش کنم تا مفهومش را بهطور دقیق و خاص متوجه شویم.
حالا که تا اینجای اپیزود آمدیم، بد نیست دربارهی این هم صحبت کنیم که اصلاً سکولاریسم چرا به وجود آمد. برای جواب به این سؤال باید به چند قرن عقبتر برگردیم؛ وقتی که اروپا از جنگ مذهبی خسته شد. دربارهی چه دورانی صحبت میکنیم؟ دوران قرن ۱۷.
باید بدانیم اروپایی که امروز میشناسیم، یک قارهی نسبتاً باثبات با دولتهای مدرن و نظامهای سیاسی مشخص است. اما همین ۴۰۰ سال پیش بود که اروپا یکی از خشنترین دورههای تاریخی خودش را تجربه کرد. در آن دوران دعوا فقط سر سرزمین یا ثروت نبود؛ دعوا سر حقیقت دینی بود.
بیایید بازش کنیم. در قرن ۱۶ یک جنبش در مسیحیت شکل گرفت که شما احتمالاً اسمش را با «اصلاحات پروتستان» شنیدهاید. این جنبش با انتقادها از قدرت کلیسای کاتولیک شروع شد که خیلی سریع هم به یک شکاف عمیق در جهان مسیحیت تبدیل شد. دورهای که رهبران این جنبش معتقد بودند کلیسای کاتولیک بیشتر از هر موقعی قدرتمند شده و از آموزههای اولیهی مسیحیت فاصله گرفته. روی همین حساب گروههای مختلفی از مسیحیها از کلیسای رسمی جدا شدند و شاخههای جدیدی از مسیحیت شکل گرفت. و خب خودش تبدیل شد به یک شکاف عمیق.
این شکاف که حالا یک شکاف مذهبی بود، خیلی زود به یک بحران سیاسی تبدیل شد؛ چون در آن زمان دین فقط یک باور شخصی نبود، دین پایهی مشروعیت حکومتها بود. در آن دوران پادشاهها قدرتشان را عمدتاً بهعنوان نمایندگان خدا توجیه میکردند و خب کلیسا هم نقش خیلی مهمی در مشروعیت دادن به این حکومتها داشت. روی همین حساب وقتی مسیحیت دچار شکاف شد، سیاستهای اروپا هم دچار شکافهای خیلی عمیقی شد.
نتیجه چی بود؟ نتیجه این بود که اروپا سالها درگیر جنگهای مذهبی شد؛ جنگهایی که دائماً هم تکرار میشدند. و خب اوج این درگیریها در جنگی رخ داد که در تاریخ به نام «جنگهای سیساله» شناخته میشود. این جنگ که از سال ۱۶۱۸ شروع شد، اولش یک درگیری مذهبی بین دولتهای کاتولیک و پروتستان در اروپای مرکزی بود؛ اما خیلی زود به یک جنگ بزرگ بین قدرتهای مختلف اروپایی تبدیل شد. در طول این جنگ شهرها و روستاهای خیلی زیادی نابود شدند، آدمهای خیلی زیادی هم این وسط کشته شدند. حتی در منابع مختلف هم آمده که جمعیت یک سری از مناطق اروپایی مثل سرزمینهای آلمانی نزدیک به یکسوم کمتر شد. ببینید چقدر آدم کشته شدند!
بله، اروپا درگیر جنگی شده بود که پایانش مشخص نبود. هر طرف معتقد بود حقیقت دینی برای من است و این جنگ را یک ابزار مبارزهی مقدس میدانستند که رها کردنش ترک مقدسات جلوه داده میشد. ولی خب در نهایت بعد از حدود ۳۰ سال خشونت و تخریبهای زیادی که رخ داد، کمکم یک واقعیت تلخ روشن شد؛ آن هم اینکه هیچکس نمیتوانست طرف مقابلش را از نظر دینی شکست بدهد. یعنی نه کاتولیکها توانستند پروتستان را حذف کنند، نه پروتستانها توانستند کاتولیک را از صحنه بیرون کنند.
و خب همینجا هم بود که رهبران اروپایی به این نتیجه رسیدند که این جنگها فقط به ویرانیهای بیشتر منجر میشود. روی همین حساب مذاکرههای خیلی زیادی را شروع کردند که در نهایت در سال ۱۶۴۸ یک توافق تاریخی شکل گرفت؛ توافقی که به نام «وستفالیا» در تاریخ ازش یاد میکنند. و خب باید بدانیم که این صلح فقط اعلام پایان یک جنگ نبود. خیلی از تاریخدانان معتقدند که این توافق یکی از نقاط مهم شروع نظام سیاسی مدرن در اروپاست.
چرا این را میگوییم؟ چون این توافق پیامدهای خیلی زیادی داشت. یکی از مهمترین پیامدهای این توافق این بود که دولتها کمکم بهعنوان واحدهای مستقل سیاسی به رسمیت شناخته میشدند؛ یعنی هر دولت حق داشت امور داخلی خودش را مدیریت کند و قدرتهای خارجی کمتر در مسائل همدیگر دخالت کنند. ولی خب شاید مهمتر از همهی اینها این بود که اروپاییها یک درس مهم گرفتند؛ آن هم اینکه اگر دولتها بخواهند بر اساس اختلافات دینی با همدیگر بجنگند، صلح پایدار تقریباً غیرممکن میشود.
و خب جالب است که بدانید همینجا بود که کمکم این ایده شکل گرفت که شاید برای حفظ صلح اجتماعی لازم است که رابطهی دین و قدرت سیاسی بهشدت محدود شود. البته باید توجه داشته باشیم این ایده به معنی این نبود که خیلی سریع برویم دین را از جامعه حذفش کنیم. نه، چون اروپاییها همچنان عمیقاً مذهبی بودند و کلیسا هم نقش خیلی مهمی در زندگی اجتماعی آدمها داشت. اصلاً نمیشد که دین را از جامعه حذف کنیم. ولی خب کمکم این تصور تقویت شد که دولت نباید ابزار اجرایی حقیقت دینی خاص باشد.
به زبان سادهتر، یکی از پیامهای مهم تجربهی جنگهای مذهبی این بود که وقتی قدرت سیاسی و حقیقت دینی کاملاً در همدیگر ادغام میشوند، اینجاست که اختلافات اعتقادی میتواند به جنگهای بیپایان تبدیل شود. و خب اینجا بود که به این رسیدند که باید برای جلوگیری از چنین وضعیتی یک فاصله بین نهاد دینی و نهاد دولتی ایجاد کنند. این فاصله همان چیزی بود که امروز در نظریههای سیاسی به مفهوم سکولاریسم ازش یاد میکنند.
مفهومی که یک تحول ایجاد کرد؛ تحولی که یکشبه هم اتفاق نیفتاد. سکولاریسم نتیجهی یک روند طولانی تاریخی بود که شامل تغییرات فکری، سیاسی و اجتماعی مختلف میشد. یعنی کمکم فیلسوفها، متفکرهای سیاسی و تجربههای تاریخی مختلف این ایده را شکل دادند که دولت باید یک نهادی باشد که بتواند در جامعه با باورهای مختلف بیطرفانه عمل کند.
بگذارید راحتتر صحبت کنیم. سکولاریسم در اصل یک جواب بود به یک مسئلهی عملی بسیار مهم. چه مسئلهای؟ مسئلهای که میگوید چطور میتوانیم در یک جامعهای زندگی کنیم که مردمش باورهای دینی متفاوتی دارند. کل سکولاریسم برای جواب این سؤال بود که ایجاد شد. و خب جوابی هم که در نهایت شکل گرفت این بود که شاید بهترین راه برای حفظ صلح و آزادی این باشد که دولت خودش را داور ایمان مردم نکند. و خب اینجا دقیقاً همان جایی بود که سکولاریسم بهعنوان یک ایدهی سیاسی متولد شد؛ ایدهای که کشورهای مختلف به مدلهای مختلف آن را اجرایی کردند.
خب تا اینجا فهمیدیم که سکولاریسم چطور از دل بحرانهای مذهبی اروپا بیرون آمد و چرا ایدهی جدایی دین از سیاست بهتدریج در سیاستهای مدرن شکل گرفت. ولی خب حالا که اینها را متوجه شدیم، بد نیست که دربارهی یک مسئلهی دیگر هم صحبت بکنیم؛ آن هم اینکه سکولاریسم در جهان واقعی یک مدل ثابت ندارد. یعنی درست است که اصلش این است که دین باید از سیاست جدا شود، ولی کشورهای مختلف به مدلهای مختلفی آن را اجرایی کردند. یعنی برخلاف چیزی که بعضی وقتها تصور میشود، سکولاریسم یک نسخهی واحد نیست که دقیقاً همان را همهی کشورها اجرایی کنند؛ چون کشورها هر کدامشان فرهنگ، تاریخ و ساختار اجتماعی متفاوتی دارند که طبیعتاً باید شکلهای متفاوتی از سکولاریسم را اجرایی کنند.
برای درک بهتر این موضوع، بیایید چند تا نمونهی مهمی را که در تاریخ انجام شد، با هم مرور کنیم. یکی از معروفترین مدلهای سکولاریسم در دنیا، مدل آمریکایی است. در آمریکا اصل جدایی دین از سیاست از همان اول شکلگیری کشور در قانون اساسی مورد توجه قرار گرفت. یعنی در متمم اول قانون اساسی آمریکا را اگر نگاه بکنید، میبینید که نوشته شده کنگره نباید قانونی وضع کند که به تأسیس یک دین رسمی منجر شود یا آزادی مذهبی شهروندان را محدود کند. و خب جالب است که بدانید همین اصل هم بود که باعث شد دولت آمریکا هیچ دین رسمی نداشته باشد. ولی در عین حال وقتی به جامعهی آمریکا نگاه میکنیم، میبینیم که دین هنوز در آن نقش بهشدت پررنگی دارد. به زبان سادهتر میتوانیم آمریکا را یک نمونهای از سکولاریسم حداقلی بدانیم. مدلی که دولت از نظر نهادی از دین جدا است؛ اما دین همچنان میتواند در فضای عمومی و اجتماعی نقش فعال داشته باشد.
و خب میدانیم دیگر، آمریکا تنها کشور سکولار دنیا نیست. کشورهای دیگر هم هستند که به مدل مختلفی سکولاریسم را اجرایی کردند. مثل چی؟ مثل فرانسه. در فرانسه مفهومی هست که به آن «لائیسیته» میگویند. این مفهوم در تحولات سیاسی فرانسه، مخصوصاً بعد از انقلاب کبیر فرانسه، بود که شکل گرفت. در این مدل، سکولاریسم خیلی سختگیرانهتر اجرایی میشود؛ یعنی دولت نهتنها از نظر نهادی از دین جدا است، بلکه باید تلاش کند دین را تا حد زیادی از عرصهی عمومی سیاست هم دور نگه دارد. مثلاً در یک سری نهادهای دولتی در فرانسه استفاده از نمادهای آشکار مذهبی محدود است. و خب توجیهشان هم برای انجام این مدل سیاستها این است که فضای عمومی نباید رنگ و بوی مذهبی بگیرد و باید کاملاً بیطرف و غیرمذهبی باقی بماند؛ چون هر جایی حتی رنگ و بوی کم از مذهب هم دیده شود، در نهایت باعث میشود که از آن هدف اصلی که داریم دور بشویم و جامعه را به سمت غیرسکولاریسم حرکت بدهیم. و دقیقاً روی همین حساب هم است که خیلی از پژوهشگران از سکولاریسم فرانسوی بهعنوان یک نمونهای از سکولاریسم سخت یاد میکنند.
حالا نکتهی جالب چیست؟ نکتهی جالب این است که عمدتاً آدمها فکر میکنند سکولاریسم فقط محدود به اروپا و آمریکاست، در صورتی که اینطوری نیست. یکی از نمونههای جالب دولتهای سکولار در دنیا، تجربهی ترکیه در قرن بیستم است. دربارهی چه دورهای داریم صحبت میکنیم؟ دربارهی دورهای که امپراتوری عثمانی فروپاشید و رهبر جدید ترکیه، یعنی مصطفی کمال آتاتورک، اصلاحات گستردهای در این کشور شروع کرد که یکی از مهمترین بخشهای این اصلاحاتش ایجاد یک دولت سکولار بود. اصلاحاتی که وقتی هم در تاریخ مرورشان میکنیم، میبینیم که چقدر سخت انجام شد. چون در این مسیر خیلی از نهادهای دینی که در دورهی عثمانی نقش سیاسی خیلی مهمی داشتند، حالا از ساختار حکومت جدا شدند. و خب از آنجایی که این نهادها قدرت خیلی زیادی هم داشتند، آتاتورک آنها را به حال خودشان رها نکرد و تلاش کرد که تا حد زیادی آنها را تحت نظارت خودش قرار بدهد تا بتواند کنترلشان کند. روی همین حساب هم خیلی از پژوهشگران مدل ترکیه را یک «مدل سکولاریسم دولتی» میدانند؛ مدلی که در آن دولت سکولار است، ولی همچنان در مدیریت نهادهای دینی هم نقش دارد.
بیایید برویم سراغ یک کشور دیگر. یک کشور دیگری که سکولاریسم داخلش خیلی جالب اجرا شده، هند است. هند یکی از متنوعترین جوامع مذهبی را در دنیا دارد. در این کشور پیروان ادیان مختلفی مثل هندوئیسم، اسلام، مسیحیت، بودیسم و خیلی چیزهای دیگر زندگی میکنند. روی همین حساب بنیانگذاران هند مدرن به این نتیجه رسیدند که دولت باید نسبت به همهی این ادیان بیطرف باشد. چهکار کردند؟ آمدند در قانون اساسی هند سکولاریسم را بهعنوان یکی از اصول بنیادین نظام سیاسی معرفی کردند. ولی خب جالب است که بدانید در هند سکولاریسم به معنی حذف دین از جامعه نیست؛ اتفاقاً برعکس، دین همچنان بخش مهمی از زندگی اجتماعی هندیهاست و دولت هند فقط تلاش میکند که بین ادیان مختلف یک مدل توازن ایجاد کند و اجازه ندهد که یک دین خاص روی ساختار سیاسی کشور مسلط شود.
این هم از تجربهی هند. اگر به مثالها و مدلهای مختلفی که از سکولاریسم در دنیا اجرا شده نگاه کنیم، میبینیم که هر کدامشان یک روش مختلفی را برای کشورشان پیدا کردند. در آمریکا سکولاریسم بیشتر روی آزادی دین و جدایی نهاد دینی تأکید دارد. در فرانسه سکولاریسم شکل سختگیرانهتری به خودش گرفته. در ترکیه دولت سکولار است اما نقش فعالی در مدیریت نهادهای دینی دارد. و در هند هم سکولاریسم بیشتر به معنی مدیریت تنوع دینی در جامعه است. ولی خب با وجود همهی این تفاوتها، یک اصل مشترک در این مدلها دیده میشود؛ اصلی که ساده و مهم است. چه اصلی؟ این است که دولت نباید نمایندهی یک حقیقت دینی خاص باشد. دولت باید بهدنبال جدایی دین از سیاست باشد. به زبان سادهتر یعنی حکومت نباید قدرتش را از یک دین خاص بگیرد که بخواهد تازه با آن دین برای خودش مشروعیت بخرد. دولت نباید شهروندان را بر اساس باورهای مذهبیشان طبقهبندی کند. و خب به همین دلیل هم است که میشود سکولاریسم را ابزاری دید که با آن جوامع متنوع را در دنیای مدرن مدیریت کنیم. در جهانی که آدمها باورهای دینی خیلی متفاوتی دارند، اگر دولت بخواهد نمایندهی یک دین خاص باشد احتمال درگیری و تبعیض افزایش پیدا میکند؛ اما اگر دولت بیطرف بماند، امکان زندگی مشترک بین گروههای مختلف هم بیشتر میشود.
تا اینجا دربارهی شکلگیری سکولاریسم و مدلهای مختلفش صحبت کردیم. دیدیم که سکولاریسم در اصل تلاشی بود برای محدود کردن قدرت سیاسی دین و ایجاد یک مدل بیطرفی در حکومت. ولی خب باید بدانیم که سکولاریسم آن مدینهی فاضله هم نیست. یعنی مثل هر ایدهی سیاسی دیگر، سکولاریسم هم نقدها و چالشهای خودش را دارد که میخواهیم دربارهی این صحبت کنیم با همدیگر.
باید بدانیم که در طول دو قرن گذشته متفکرهای مختلفی، حالا چه مذهبی و چه غیرمذهبی، نقدهای زیادی به سکولاریسم وارد کردند که گفتنش خالی از لطف نیست. وقتی داریم دربارهی سکولاریسم صحبت میکنیم باید انتقادها و چالشهایش را هم با همدیگر مرور کنیم. یک سری از این انتقادها برمیگردد به اینکه سکولاریسم در عمل چطور اجرا شده و یک سری دیگر به خود ایدهی سکولاریسم مربوط میشود. بیایید بازش کنیم.
یکی از رایجترین نقدها این است که سکولاریسم ممکن است باعث به حاشیه رفتن دین در جامعه شود. منتقدهای سکولاریسم میگویند وقتی دولت تلاش میکند سیاست را کاملاً از دین جدا کند، ممکن است بهتدریج دین از عرصهی عمومی کنار گذاشته شود. و در چنین شرایطی باورهای مذهبی ممکن است صرفاً به حوزهی زندگی خصوصی آدمها محدود شود. و این چیزی است که برای خیلی از جوامع مذهبی مثل ایران اصلاً قابل قبول نیست؛ چون در خیلی از سنتهای دینی، دین فقط یک تجربهی شخصی نیست، بلکه بخشی از هویت اجتماعی و اخلاقی جامعه هم به شمار میآید. این نقد اول.
نقد دومی که به سکولاریسم وارد میشود این است که سکولاریسم ممکن است خودش تبدیل به یک ایدئولوژی شود. یک سری از فیلسوفها معتقدند که سکولاریسم اولش بهعنوان یک اصل برای مدیریت تنوع دینی مطرح میشود، اما در بعضی کشورها سکولاریسم کمکم یک مدل جهانبینی رسمی تبدیل شده؛ یعنی دولت نهتنها بیطرف نیست، بلکه اتفاقاً یک مدل نگاه سکولار به جهان را بهعنوان نگاه مطلوب دارد و ترویج میدهد. به زبان سادهتر، منتقدان میگویند سکولاریسم از حالت بیطرفی خارج میشود و خودش به یک ایدئولوژی تبدیل میشود. این هم نقد دوم.
نقد سوم این است که سکولاریسم در همهی جوامع به یک اندازه موفق نبوده. یعنی هرچند که در یک سری کشورها سکولاریسم توانسته تنشهای مذهبی مختلف را کم بکند و اتفاقاً یک زمینهای برای همزیستی گروههای مختلف فراهم کند؛ اما در یک سری کشورهای دیگر اجرای سکولاریسم خودش چالشهای خیلی زیادی داشته. مثلاً در جوامع مذهبی، تلاش برای اجرای شکل سختگیرانهی سکولاریسم باعث واکنشهای شدید اجتماعی میشود. در چنین مواردی بعضی گروهها سکولاریسم را نه بهعنوان بیطرفی دولت، بلکه بهعنوان یک مدل مقابله با هویت دینی خودشان تلقی میکنند. این سه تا نقد عمده، نقدهایی است که مخالفان سکولاریسم به ساختار سکولار وارد میکنند.
ولی خب جوابی که مدافعان سکولاریسم میگویند همیشه این است که اگر این را بگذاریم روی یک کفهی ترازو، میبینیم که مزایایش خیلی بیشتر از معایبش است. و اتفاقاً این نقدها درست نیست؛ چون گفتیم سکولاریسم اتفاقاً میتواند خیلی جاها حافظ و مدافع دین باشد. چون همین که اجازه ندهد انحصار دین دست دولت یا حکومت بیفتد، خودش جلوگیری میکند که دین به ابزاری برای فساد تبدیل شود که خیلی آدمها را بخواهد دینگریز کند.
و از طرفی اینکه منتقدان میگویند سکولاریسم میتواند خودش به مدل جهانبینی تبدیل شود و یک ایدئولوژی شود، این هم چیزی است که هنوز اتفاق نیفتاده. یعنی ما نمیتوانیم بر اساس اینکه شاید در آینده یک روزی سکولاریسم منجر به فاجعه شود، تن به فاجعهی فعلی بدهیم و همین مسیر اشتباه را ادامهاش بدهیم. در پاسخ به نقد بعدی که میگویند سکولاریسم خیلی بد اجرا میشود، این هم باز برمیگردد به فرهنگ و مدل اجرای سیاست. یعنی اگر کسانی که میخواهند یک جامعه را سکولار کنند و دین را از سیاست جدا کنند، توجه عمیقی به فرهنگ، سیاست، اقتصاد و شرایط اجتماعی آن جامعه داشته باشند، میتوانند اتفاقاً یکی از مدلهای موفق سکولاریسم را در آن کشور اجرایی کنند.
این چیزهایی که گفتیم نقدهایی بود که مخالفان سکولاریسم آمدند مطرحش کردند. ولی بد نیست بدانید که خود متفکرهای سکولار هم بارها انتقادهای مختلفی به ساختارهای سکولار وارد کردند. مثلاً یک سری از فیلسوفهای سیاسی معتقدند که حتی در جوامع سکولار هم دین میتواند نقش مهمی در بحثهای اخلاقی و اجتماعی داشته باشد. مثلاً یک فیلسوف کانادایی به نام چارلز تیلور در کتاب مشهورش به نام «عصر سکولار» توضیح میدهد که سکولاریسم مدرن الزاماً به معنی از بین رفتن دین نیست. به گفتهی این آدم، جهان مدرن بیشتر به جایی تبدیل شده که در آن باورهای مختلف، حالا چه مذهبی چه غیرمذهبی، کنار همدیگر وجود دارند. در چنین جهانی مسئلهی اصلی این نیست که کدام باور درست است، کدام غلط؛ مسئله این است که چطور میتوانیم بین این باورهای مختلف یک مدل زندگی مشترک ایجاد کنیم. به زبان سادهتر، یک سری از متفکرها و فیلسوفها معتقدند که سکولاریسم باید بهجای اینکه بیاید دین را از فضای عمومی حذف کند، باید تلاش کند که یک مدل گفتوگوی عادلانه بین دیدگاههای مختلف ایجاد کند.
البته باید بدانیم که با وجود همهی این نقدها، خیلی از پژوهشگران همچنان معتقدند که سکولاریسم میتواند یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت تنوع در جوامع مدرن محسوب شود. در جهانی که مردم باورهای دینی، فرهنگی و فلسفی خیلی متفاوتی دارند، اگر دولت بخواهد نمایندهی یک دیدگاه خاص باشد، احتمال تبعیض و درگیری افزایش پیدا میکند. ولی اگر دولت تلاش کند بیطرف بماند و حقوق همهی شهروندان را صرفنظر از اینکه باورشان چیست تضمین کند، امکان همزیستی مسالمتآمیز هم بیشتر میشود. به زبان سادهتر، سکولاریسم بیشتر از اینکه بخواهد یک پاسخ کامل به همهی مسائل بدهد، تلاشی است برای حل یک مسئلهی بسیار عملی. چه مسئلهای؟ مسئلهای که چطور میشود در جامعهای زندگی کرد که مردم دربارهی مهمترین پرسشهای زندگیشان، حالا چه از دین گرفته تا اخلاق تا جهانبینی تا هر چیز دیگر، با هم اختلاف نظر دارند. و خب پاسخی که سکولاریسم ارائه میدهد این است که دولت نباید داور این اختلافها باشد. دولت باید چارچوبی ایجاد کند که در آن آدمها با باورهای مختلف بتوانند کنار همدیگر زندگی کنند، بدون اینکه یک گروه بتواند باورهای خودش را از طریق قدرت سیاسی به بقیه تحمیل کند.
تا اینجا دربارهی شکلگیری سکولاریسم، مدلهای مختلفش و نقدهایی که بهش وارد شده صحبت کردیم. اما در این آخر اپیزود جواب به یک سؤال مهم باقی ماند؛ آن هم اینکه آیا سکولاریسم فقط یک نظریهی سیاسی دربارهی رابطهی دین و دولت است یا میتواند پیامدهای مهمتری هم برای جوامع داشته باشد؟ بگذارید سؤالم را یک جور دیگر بپرسم. آیا میشود که بین سکولاریسم و مسائلی مثل توسعهی اقتصادی، ثبات سیاسی و شکلگیری نهادهای مدرن رابطهای پیدا کرد یا نه؟
برای جواب به این سؤال باید کمی از حوزهی فلسفه و سیاست فاصله بگیریم و به تجربهی تاریخی کشورهای مختلف نگاه بکنیم. باید بدانیم که در دنیای مدرن یکی از مهمترین عوامل توسعهی اقتصادی، وجود نهادهای قابلپیشبینی و بیطرف است. اقتصاددانان نهادگرا بارها نشان دادند که سرمایهگذاری، رشد اقتصادی و نوآوری بیشتر در کشورهایی اتفاق میافتد که قوانین در آنها شفاف و قابلپیشبینی باشند؛ جوامعی که دولت بین شهروندانش تبعیض قائل نمیشود. باید بدانیم که وقتی قانون برای همه یکسان باشد، آدمها و شرکتها با اطمینان بیشتری سرمایهگذاری میکنند. اما وقتی قوانین بر اساس مذهب، قومیت یا تعلقات ایدئولوژیک تغییر میکند، فضای اقتصادی هم بیثباتتر میشود.
و خب اینجاست که سکولاریسم میتواند یک نقش خیلی مهمی را ایفا کند. چه نقشی؟ نقشی که وقتی دولت خودش را نمایندهی یک دین خاص معرفی نکند، احتمال اینکه قوانین اقتصادی و سیاسی بر اساس تعلقات مذهبی تنظیم شود کمتر میشود. در چنین شرایطی نهادهای حکومتی بیشتر به بیطرفی و قانونگرایی گرایش پیدا میکنند. اصلاً روی همین حساب هم است که خیلی از کشورهایی که در چند قرن گذشته توانستند نهادهای مدرن و اقتصادهای پیشرفته ایجاد کنند، یک مدل از سکولاریسم را در ساختار سیاسیشان پذیرفتند. مثلاً در آمریکا یا خیلی از کشورهای اروپای غربی، جدایی نهاد دین و دولت به ایجاد ساختار سیاسی نسبتاً پایدار کمک کرده است.
صحبتم را اشتباه برداشت نکنید. حرفم این نیست که سکولاریسم بهتنهایی میتواند باعث توسعهی اقتصادی شود. نه، دارم میگویم توسعه نتیجهی مجموعهای از عوامل مختلف است؛ از نظام آموزشی گرفته تا ساختارهای حقوقی تا فرهنگ سیاسی تا سطح سرمایهی انسانی و خیلی چیزهای دیگر. نکته اینجاست که سکولاریسم میتواند یکی از عواملی باشد که به شکلگیری نهادهای بیطرف کمک کند.
از طرف دیگر باید بدانیم که در کشورهایی که دولت با یک هویت مذهبی خاص گره خورده، خیلی وقتها این خطر پیش میآید که رقابتهای سیاسی به رقابتهای هویتی تبدیل شوند. یعنی شما وقتی میبینید یک نفر از یک دین یا مذهب دیگری آمده و دارد قدرتمندتر میشود، اینجاست که میبینید دارید شکست میخورید و آن آدم را اول کار حذفش میکنید. به زبان ساده، در چنین شرایطی اختلافهای سیاسی خیلی سریع به اختلافهای مذهبی تبدیل میشوند و مدیریتشان هم بهشدت سخت میشود. و در نقطهی مقابل، سکولاریسم تلاش میکند که دولت را در موقعیتی قرار بدهد که بتواند بین شهروندانی که باورهای مختلفی دارند داوری بیطرفانهای داشته باشد.
روی همین حساب هم است که خیلی از پژوهشگران سکولاریسم را صرفاً یک نظریهی فلسفی نمیدانند؛ اتفاقاً یک مکانیسم نهادی برای مدیریت تنوع در جوامع مدرن میدانند. در دنیایی که مردم باورهای دینی و فرهنگی خیلی متفاوتی دارند، دولتها ناچارند یک راهی پیدا کنند که این تنوع به درگیری دائمی تبدیل نشود. و خب این چیزی است که سکولاریسم خیلی راحت در تاریخ بهش جواب داده؛ پاسخی که هرچند درست است، ولی کامل و بدون نقص هم نیست. گفتیم دیگر، خود سکولاریسم نقدهای مختلفی بهش وارد است و در همهی کشورها به یک شکل هم اجرا نشده. ولی خب تجربهی تاریخی نشان داده که خیلی از جوامعی که تن به سکولاریسم دادند توانستند ابزاری به دست بیاورند که تنوع اعتقادی را مدیریت کنند و از اختلافات دینی جلوگیری کنند تا بحرانهای سیاسی شکل نگیرد و اتفاقاً راحتتر در مسیر توسعه قرار بگیرند.
و خب اینجا لازم میدانم یک نکتهی دیگر را تکرار کنم. سکولاریسم دشمن دین نیست؛ اتفاقاً تلاشی است برای تنظیم رابطه بین ایمان و قدرت. در سکولاریسم مهم نیست که مردم چه باوری دارند؛ مهم این است که آیا حق مالکیت فردی آدمها را به رسمیت میشناسند یا نه. سکولاریسم دربارهی ایمان مردم تصمیم نمیگیرد، دربارهی قدرت دولت تصمیم میگیرد.
برای اینکه این قسمت را بهتر متوجه شویم میتوانیم نگاهی به وضعیت فعلی کشور خودمان داشته باشیم. هر نهاد دولتی، حکومتی یا هر جایی که واقعاً نقش مهمی در اقتصاد دارد، وقتی آدمها میخواهند بروند مصاحبه کنند و وارد آن نهاد شوند، فارغ از هر توانمندی دیگری که دارند، اول سؤالهای مذهبی ازشان پرسیده میشود. و اگر نتوانند این مرحله را بگذرانند، امکان ندارد که بتوانند به پست یا مقامی برسند؛ فارغ از اینکه چقدر این آدمها توانمندند. در صورتی که اگر ما ساختار سکولاری داشتیم، آدمهای متخصص با فرهنگها و مذهبهای مختلفی میتوانستند کار را دست بگیرند و به توسعهی اقتصادی و پیشرفت هم برسند. همانطوری که در خیلی از کشورهای دنیا ما میبینیم که شرکتهای معتبر بیشتر تخصص و مهارت آدمها برایشان مهم است. یعنی در ناسا، اپل، سامسونگ، کیا و خیلی شرکتهای دیگر در حوزههای مختلف که هر کدامشان برندی هستند در آن حوزه و لیدر بازارند، اینها آدمها را که میخواهند استخدام کنند هیچ کاری به مذهب و دینشان ندارند. اعتقادات چیز شخصی است و اینها بیشتر عملگرایی برایشان مهم است. این قدرت سکولاریسم است؛ قدرتی که باعث میشود دین از ابزار سیاسی خارج شود و صرفاً دولت را محدود کند به اینکه اجازه نداری از ابزار دین برای پیشبرد اهدافت استفاده کنی.
اپیزود امروزمان تمام شد. سعی کردیم شما را در این اپیزود با مفهوم سکولاریسم آشنا کنیم. بیایید یک مروری کنیم، ببینیم چی گفتیم در این اپیزود که ذهنمان منسجم شود.
گفتیم که سکولاریسم مفهومی است که دربارهاش سوءتفاهمهای زیادی هست. بعضیها سکولاریسم را معادل بیدینی میدانند، یک سری دیگر پروژهای برای حذف دین از جامعه تلقی میکنند، یک سری دیگر فکر میکنند که سکولاریسم یعنی دشمنی با مذهب. اما خب دیدیم هیچکدام اینها نیست. دیدیم که سکولاریسم در اصل یک پاسخ تاریخی است به یک مسئلهی خیلی واقعی و تاریخی؛ مسئلهای که چند قرن پیش در اروپا به شکل خشونتباری خودش را نشان داد؛ آن هم اینکه چطور اختلافات دینی باید در یک جامعه مدیریت شوند.
به این اشاره کردیم که وقتی مسیحیت در اروپا دچار شکاف شد و جنگهای مذهبی زیادی شروع شد، اینجا دولتها و حکومتها درگیر این اختلافها شده بودند. نتیجه چی بود؟ نتیجه این بود که دههها خشونت، جنگ، کشتار و کلی هزینه برای کشورهای مختلف دنیا داشت؛ جنگهایی که اوجش را در جنگهای سیساله دیدیم که بعد از سالها هزینه دادن، در نهایت اروپاییها را به این نتیجه رساند که اگر دولت بخواهد نمایندهی یک حقیقت دینی خاص باشد، صلح پایدار خیلی چیز سختی میشود و شاید هم نشود اصلاً بهش رسید. و خب از همینجا هم بود که یک ایده کمکم شروع کرد به شکل گرفتن؛ آن هم اینکه شاید لازم باشد رابطه بین دین و قدرت سیاسی را از اول تعریفش کنیم. این ایده، ایدهای است که بعداً در قالب مفهومی که امروز به نام سکولاریسم میشناسیمش معرفی شد.
گفتیم که در سادهترین تعریف، سکولاریسم یعنی جدایی دین از سیاست. ولی خب به این هم اشاره کردیم که این تعریف فقط یک نقطهی شروع است برای آشنایی با سکولاریسم. به این مسئله اشاره کردیم که سکولاریسم چند تا اصل اساسی دارد: بیطرفی دولت نسبت به ادیان، آزادی اعتقاد برای شهروندان و قانونگذاری مستقل از نهادهای دینی. گفتیم که در چنین سیستمی مردم میتوانند مذهبی باشند یا نباشند، میتوانند باورهای دینی مختلفی داشته باشند؛ فقط دولت حق ندارد که خودش را نمایندهی هیچ حقیقت دینی یا هیچ جریان دینی معرفی کند که بخواهد ازش هم دفاع کند. دولت باید کاملاً بیتفاوت باشد.
جملهای را در این اپیزود بارها تکرار کردیم که شاید میشود گفت بهترین تعریف برای سکولاریسم است. چی گفتیم؟ گفتیم که سکولاریسم دربارهی ایمان مردم تصمیم نمیگیرد، دربارهی قدرت دولت تصمیم میگیرد.
بگذریم، یک مسئلهی دیگر هم در این اپیزود بهش اشاره کردیم. گفتیم که سکولاریسم یک مدل واحد ندارد. کشورهای مختلف بر اساس تاریخ و شرایط اجتماعی خودشان شکلهای مختلفی از سکولاریسم را تجربه میکنند. مثلاً در کشورهایی مثل آمریکا سکولاریسم به معنی جدایی دین از دولت و تضمین آزادی دین است. ولی در کشوری مثل فرانسه سکولاریسم شکل سختگیرانهتری دارد و تلاش میکند که دین را در عرصهی عمومی هم محدود کند. در کشورهایی مثل هند هم گفتیم که سکولاریسم بیشتر به معنی مدیریت تنوع ادیان در جامعه است. نکتهی مهم این است که این تفاوتها نشان میدهد که سکولاریسم یک فرمول ثابت ندارد؛ یک مجموعهای از راهحلهای مختلف برای یک مسئلهی مشترک است. چه مسئلهای؟ مسئلهای که چطور میتوانیم در جامعهای زندگی کنیم که آدمها باورهای مختلفی دارند.
نکتهی دیگری که در این اپیزود بهش اشاره کردیم نقدهایی بود که به سکولاریسم وارد میشد و جوابهایی که به این انتقادها دادند. گفتیم خیلی از منتقدان میگویند سکولاریسم باعث میشود جامعه دینگریز شود. به این اشاره کردیم که نه، اتفاقاً این مدلی نیست؛ اتفاقاً سکولاریسم خیلی وقتها حافظ و مدافع دین است که نمیگذارد دین به انحراف کشیده شود و صرفاً به یک ابزار سیاسی تبدیل شود.
در نهایت چیزی که شاید بد نباشد بهعنوان جملهی آخر این اپیزود بهش اشاره کنیم این است که سکولاریسم در اصل یک تلاشی است برای اینکه باورهای عمیق و شخصی آدمها به جنگ سیاسی تبدیل نشود. یا به زبان سادهتر، سکولاریسم باعث میشود که دولتها و حکومتها و سیاستمدارها مشروعیتشان را از اعتقادات مذهبیشان نگیرند؛ چون اگر این اتفاق بیفتد، خودشان را مقدس جلوه میدهند و هر کاری از دید آنها مقدس است و هر انتقادی هم بهش میشود توهین به مقدسات. باید بدانیم که سکولاریسم هرچند انتقادهایی بهش وارد است، ولی با وجود همهی نقدها و اختلاف نظرها، سکولاریسم همچنان یکی از مهمترین ایدههایی است که در دنیا برای مدیریت جوامع متنوع مطرح شده است.
اپیزود امروزمان به پایان رسید. امیدوارم که توانسته باشیم شما را کمی با مفهوم سکولاریسم بیشتر آشنا کنیم.
بسیار ممنونم از اینکه اکوتوپیا را گوش میکنید و به دوستانتان معرفی میکنید. همین معرفی دهانبهدهان شما بوده که باعث شده اکوتوپیا تا امروز ادامه دهد و رشد کند.
در وبسایت اکوتوپیا، علاوهبر بخش مقالات، بخش کتابخانه هم اضافه شده است. آنجا میتوانید چکیدهی بهترین و معتبرترین کتابها را مشاهده کنید و اگر دوست داشتید، در باشگاه کتابخوانی ما هم ثبتنام کنید.
اگر علاقه داشتید، به یوتیوب ما هم سر بزنید. آنجا هم ویدئوهای زیادی منتشر شده است و محتوا دائماً بهروزرسانی میشود.