کاور اپیزود سی و ششم پادکست اکوتوپیا - قدرت بی قدرتان
تصویر پوریا بختیاری

پوریا بختیاری

نویسنده، طراح و گوینده پادکست اکوتوپیا

اپیزود شماره 36
فصل اول

قدرت بی‌قدرتان

بیرون آمدن از چنبره دروغ

در این اپیزود به چکسلواکی می‌رویم و از زبان آقای هاول داستان روزگاری که مردم تحت لوای حکومت پساتوتالیتر در چنبره دروغ زندگی می‌کردند را با هم می‌شنویم.

تا حالا به این فکر کرده‌اید زندگی کردن زیر سایه‌ی دروغ چطور است؟ چطور یک نظام با دروغ می‌تواند به حیات خودش ادامه دهد؟ اصلاً چرا مردم چنین نظامی را تحمل می‌کنند و خیلی وقت‌ها خودشان به ابزاری برای گسترش این دروغ‌ها تبدیل می‌شوند؟ اصلاً چطور می‌شود این دروغ‌ها را برملا کرد؟
در ۱۷ نوامبر سال ۱۹۸۹، خیابان‌های شهر پراگ در چکسلواکی پر از دانشجو و معترض بود. هشت روز قبل از این تجمع هم دیوار برلین فرو ریخته بود. به نظر می‌آمد که موج آزادی دارد سراسر اروپا، از جمله چکسلواکی، را در بر می‌گیرد.
در جریان این اعتراضات، پلیس تمام تلاش خودش را برای سرکوب تظاهرکنندگان انجام داد؛ اما این دفعه با همه‌ی دفعه‌های قبلی متفاوت بود.
از ریختن دیوار برلین تا تظاهرات چکسلواکی که به بهار پراگ معروف بود، همگی نشانه‌هایی از آزادی بودند؛ چون در هر دو کشور، مردم به‌خاطر ظلم نظام کمونیستی دست به اعتراض زده بودند.
در جریان اعتراضات نوامبر ۱۹۸۹ پراگ، مردمی که تا هفته‌های قبل به‌شدت از نظام، ارتش، سرکوب گسترده و اعمال خشونت‌آمیز دولت می‌ترسیدند، حالا دیگر نه‌تنها در مقابل این وحشیگری‌های دولت ایستادگی می‌کردند، بلکه ترسی هم نداشتند.
هرچقدر حکومت قدرت خودش را بیشتر نشان می‌داد، سرکوب‌ها هم افزایش پیدا می‌کرد. مردم شجاع‌تر شده بودند و پاسخ هر مشت را با صد مشت دیگر می‌دادند.
سه روز بعد از این تظاهرات بزرگ، یعنی ۲۰ نوامبر همان سال، باز هم نزدیک به نیم میلیون نفر در خیابان‌های پراگ حضور پیدا کردند.
در کمال ناباوری، رژیم دیکتاتوری چکسلواکی در کمتر از پنج روز از هم پاشید.
این انقلاب به «انقلاب مخملی چک» شهرت پیدا کرد.
اینکه چطور چنین نظامی با این قدرت، تنها در عرض چند روز به دست عده زیادی از بی‌قدرت‌ها نابود شد، موضوعی است که در این اپیزود می‌خواهیم درباره‌اش صحبت کنیم.
انقلاب مخملی چک، هرچند گام خیلی بزرگی در راستای رسیدن این کشور به دموکراسی بود؛ اما اتفاقات بعد از آن هم آینده این کشور را دستخوش تغییرات زیادی کرد.

شاید تا حالا زیاد دیده باشید که اکثر کتاب‌های تاریخی درباره داستان دلاوری‌ها و پیروزی‌هاست؛ اما کمتر کتابی است که سراغ مردم عادی در جریان وقوع جنگ و انقلاب برود.
مردمی که نقطه عطف پیروزی و شکست یک ملت‌اند. مردمی که جانشان برایشان عزیز است، ولی ناخواسته وارد جریان انقلابی شده‌اند. با هزاران مسئله درگیر شده‌اند و در نهایت، به نحوی خودشان به آزادی رسیده‌اند.
در این اپیزود قرار است درباره شرایط زندگی مردمی که زیر سایه نظام کمونیستی چک زندگی می‌کردند صحبت کنیم. اینکه چطور این مردم با آگاهی وارد مسیر آزادی شدند و توانستند با قدرت بی‌قدرتی که داشتند، پایه‌های نظام مستبد چکسلواکی را بلرزانند.
مسئله اینجاست که مردم چکسلواکی خودشان به حکومت دیکتاتور قدرت می‌دادند.
در این اپیزود این نکته را می‌گوییم که چطور ماشین سرکوب دولت از خود مردم کوچه و خیابان قدرت می‌گرفت، یا به عبارت بهتر، این قدرت بی‌قدرتان بود که به دیکتاتورها اجازه حکمرانی می‌داد. اما مسئله به همین‌جا ختم نشد.
همان‌طور که می‌دانید، همیشه شنیدن داستان‌های بعد از آزادی خیلی جذاب بوده است. آقای هاول، نویسنده کتاب «قدرت بی‌قدرتان»، بیشتر از اینکه درباره انقلاب چک صحبت کند، از نظام پساتوتالیتر صحبت می‌کند؛ نظامی که همیشه و در هر قدمی مردم را لمس می‌کند، آن هم به مدلی که هیچ‌وقت فکر نمی‌کنند تحت یوغ دیکتاتوری هستند.
این حکومت‌ها واژه «دموکراسی» را به‌زیبایی استفاده می‌کنند، ولی اقداماتشان کاملاً دیکتاتوری است. با استفاده از ابزار ایدئولوژی می‌دانند که دقیقاً چه زمانی کدام گروه از ملت را باید هدف قرار بدهند.
نکته اینجاست که زندگی در سایه چنین حکومتی همیشه با دروغ، ریا و دورویی همراه است. مردم هم علاقه‌ای ندارند که نسبت به دروغ‌های حاکمیت شکایتی بکنند. حالا خواسته یا ناخواسته، با سکوتشان به آن اجازه دروغ‌گویی و سرکوب بیشتر می‌دهند. در چنین ساختارهایی حتی لازم نیست که مردم این دروغ‌ها را قبول کنند. فقط کافی است بپذیرند که در چنبره این دروغ زندگی می‌کنند و با این کارشان بر اعمال حکومت صحه می‌گذارند.
در نهایت، خود این مردم تبدیل به بخشی از همین ساختار و بخشی از ابزار سرکوب می‌شوند.
به نظرم مقدمه کافی است. سعی کردم یک دیدگاه به شما بدهم که ببینید موضوع این اپیزود درباره چیست و می‌خواهیم درباره چه چیزی صحبت کنیم. منبع اصلی این اپیزود هم کتاب «قدرت بی‌قدرتان» اثر آقای هاول است. کتابی جذاب و فوق‌العاده کم‌حجم است و من حتماً توصیه می‌کنم بعد از این اپیزود، کتاب را تهیه کنید و اصل آن را بخوانید.
این اپیزود جایگزین خواندن کتاب نیست. ما صرفاً سعی می‌کنیم شما را ترغیب کنیم که کتاب را تهیه کنید و بخوانید.

چطور یک حکومت با دروغ زنده می‌ماند؟

تصور کنید به یک سبزی‌فروش، بین آن همه پیاز و سیب‌زمینی که دارد، برگه‌ای می‌دهند تا آن را به شیشه یا دیوار مغازه‌اش بچسباند. روی برگه نوشته شده:
«کارگران جهان متحد شوید.»
اما یک سؤال!
این آدم اصلاً چه ربطی به چنین شعاری دارد؟ چرا باید آن را در مغازه یک سبزی‌فروش ببینیم؟ اصلاً قرار است با این کار چه چیزی را به بقیه رساند؟
اگر خودمان را جای او بگذاریم، می‌فهمیم اکثر کسانی که چنین نوشته‌هایی را به در و دیوار مغازه‌هایشان چسبانده‌اند، اصلاً به محتوای آن‌ها فکر نکرده‌اند و خیلی وقت‌ها حتی به آن اعتقادی هم ندارند. این کار را انجام می‌دهند چون می‌دانند اگر نکنند، ممکن است با برخورد شدید نیروهای امنیتی روبه‌رو شوند.
پس سبزی‌فروش داستان ما کاری را برخلاف میل خودش انجام می‌دهد. در چنین فضایی، از یک مغازه‌دار ساده گرفته تا بقیه مردم، هیچ‌کس نمی‌تواند حقیقت واقعی خودش را نشان بدهد.
نکته اینجاست که زندگی زیر سایه چنین حکومتی پر از دروغ و ریاکاری است. آدم‌ها نمی‌توانند خود واقعی‌شان باشند.
مثال سبزی‌فروش، نمونه ساده‌ای از زندگی در ساختاری است که در چکسلواکی برقرار بود؛ ساختاری که نه شبیه تمامیت‌خواهی کلاسیک بود و نه دیکتاتوری سنتی.
مردم دقیقاً نمی‌دانستند با چه ساختاری روبه‌رو هستند. آن دوران در چکسلواکی، با یک نظام پیچیده طرف بودند؛ ساختاری که از خود مردم برای سرکوب مخالفان و معترضانش استفاده می‌کرد. یعنی دقیقاً برخلاف چیزی که در دیکتاتوری‌های سنتی اتفاق می‌افتاد و یک گروه کوچک با اعمال زور کشور را اداره می‌کرد، در چنین ساختاری هرکدام از آدم‌های جامعه در چرخاندن چرخه ظلم و استبداد سهیم بودند.
شاید اصلاً برایتان سؤال پیش بیاید که چطور می‌شود حکومتی ساخت که مردمش همگی در چنبره دروغ زندگی کنند؟
جواب یک کلمه است: ایدئولوژی.

برای اینکه مردم در چنبره دروغ زندگی کنند، حکومت‌ها به ایدئولوژی نیاز دارند. ایدئولوژی همان تز فکری حاکمیت است؛ احساس هدفمند بودن را به جامعه تزریق می‌کند و باعث می‌شود آدم‌ها فکر کنند بخشی از یک هدف والاتر هستند.
اینجاست که بعضی از آدم‌ها به جای اینکه خودشان را شهروند ببینند، تبدیل به طرفداران دوآتشه حکومت می‌شوند و حاضرند برای بقای آن حتی از جان خودشان هم مایه بگذارند.
اما ایدئولوژی در نظام‌های تمامیت‌خواه خیلی فراتر از این‌هاست. ایدئولوژی پل ارتباطی بین حکومت و مردم است. حکومت از طریق ایدئولوژی به مردم نزدیک می‌شود و مردم هم دقیقاً از همین راه خودشان را به آن نزدیک می‌کنند.
وقتی چنین اتفاقی بیفتد، زندگی زیر سایه این ساختار باعث می‌شود تمام چیزهایی که مردم در یک کشور آزاد انتظار تحقق آن را دارند، وارونه و معکوس جلوه داده شوند. مثلاً سرکوب فرهنگی، «رشد و توسعه فرهنگی» خوانده می‌شود یا انتخابات ساختگی و نمایشی را بهترین مدل دموکراسی جلوه می‌دهند. نبود آزادی بیان را در زیباترین لباس آزادی نشان می‌دهند.
نکته دردناک‌تر این است که سوءاستفاده از قدرت آن‌قدر عادی می‌شود که همین سوءاستفاده، رعایت قانون به حساب می‌آید.
اینجاست که حکومت در دروغ‌های خودش گیر می‌کند و نتیجه این می‌شود که خواسته یا ناخواسته، برای بقای خودش دست به جعل و دستکاری حقیقت می‌زند. گذشته و حتی آینده را هم جعل می‌کند؛ یعنی آمارهای دروغین ارائه می‌شود و با استفاده از همین آمارها سعی می‌کنند شرایط کشور را خوب و ایدئال جلوه بدهند. چنین حکومت‌هایی خیلی سخت‌گیرتر و خفقان‌آورتر از بسیاری از رژیم‌های دیگر هستند. مردم در فضای خفقان شدیدی زندگی می‌کنند و شرایط بسیار سخت‌گیرانه است. نکته جالب اینجاست که این ساختارها تبحر عجیبی در وارونه جلوه دادن همه‌چیز دارند.
مثلاً این حکومت باید خودش را حامی حقوق بشر نشان بدهد و وانمود کند که اصلاً دلیلی برای زندانی کردن افراد سیاسی ندارد. به‌طور کلی، باید وانمود کند که «وانمود نمی‌کند.»

وقتی مردم خودشان بخشی از ماشین سرکوب می‌شوند

خب، حالا وقتی همه این کارها را درست انجام داد و کارش را پیش برد، نوبت مردم است. در چنین شرایطی نیازی نیست که مردم تمام این وارونگی‌ها و تضادها را واقعاً باور کنند. فقط کافی است طوری رفتار کنند که انگار این دروغ‌ها را باور کرده‌اند یا حداقل در مقابل شنیدن آن‌ها سکوت کنند. آدم‌های این جامعه باید طوری جلوه بدهند که انگار دروغ را نفهمیده‌اند. اما چطور؟
دقیقاً مثل همان کاری که با سبزی‌فروش اول داستان انجام دادند. آدم‌ها مجبور می‌شوند از قانونی تبعیت کنند که حتی نمی‌دانند چه قانونی است و چه مفهومی دارد. برای چنین حکومت‌هایی، این یکی از بهترین راه‌ها برای حفظ و کنترل بقای ساختار است. آدم‌های جامعه، مثل همان سبزی‌فروش داستان، با انجام این کارها مهر تأییدی بر اعمال حاکمیت می‌زنند. حالا چه اتفاقی می‌افتد؟
اطاعت خودشان را نشان می‌دهند، رژیم را می‌سازند و خودشان هم تبدیل به جزئی از همین ساختار می‌شوند. اینجاست که بیشتر آدم‌ها یادشان می‌رود دولت‌ها از مردم قدرت می‌گیرند. در ساختاری که هاول در این کتاب به آن «پساتوتالیتر» می‌گوید، حکومت همیشه و به هر شکلی که بتواند تلاش می‌کند با استفاده از ایدئولوژی، حتی در کوچک‌ترین و شخصی‌ترین جنبه‌های زندگی آدم‌ها هم دخالت کند. این ابزار ایدئولوژیک آن‌قدر قدرتمند است که آدم‌ها یادشان می‌رود خودشان هم به بخشی از همین ساختار تبدیل شده‌اند.
همان‌طور که گفتیم، ایدئولوژی ابزار اصلی حکومت‌های پساتوتالیتر است؛ چیزی که باعث استحکام آن‌ها می‌شود و کم‌کم آن‌قدر اهمیت پیدا می‌کند که تقریباً تمام قدرت را به دست می‌گیرد. یعنی تا وقتی این ایدئولوژی برقرار است، حکومت هم می‌تواند با قدرت به حیات خودش ادامه بدهد. ایدئولوژی ستون استحکام و روبنای نظام‌های پساتوتالیتر است؛ اما این ستون، زیربنای بسیار سستی دارد.
از آنجایی که چنین ساختاری مجبور است چیزی را وانمود کند که در واقعیت نیست، با دروغ عجین می‌شود. نکته اینجاست که این ستون تا وقتی دوام پیدا می‌کند که مردم حاضر باشند زیر چتر دروغ زندگی کنند و تمایلی به ابراز نظر واقعی‌شان نداشته باشند.
اما حکومت دقیقاً چه دروغ‌هایی می‌گوید؟ یک بار دیگر برگردیم سراغ مثال سبزی‌فروش. شعاری که او پشت شیشه مغازه‌اش می‌چسباند، یکی از همین دروغ‌هاست. شاید پیش خودش این‌طور فکر کند که اگر این برگه را به شیشه مغازه‌ام بچسبانم، با این کار از خودم محافظت کرده‌ام. از طرفی، همه سبزی‌فروش‌ها هم این برگه را روی شیشه مغازه‌شان چسبانده‌اند، چرا من این کار را نکنم؟
اما اینجا باید به یک چیز فکر کنیم. اگر همه سبزی‌فروش‌ها خودشان را در آتش بیندازند، آیا این آدم هم حاضر است خودش را در آتش بیندازد؟ اصلاً شاید خود شما هم در نگاه اول با او هم‌عقیده باشید و بگویید:

«خب مگر یک شعار ساده چه ضرری به من وارد می‌کند؟ اصلاً به دیگران هم ضرری نمی‌زند که یک شعار روی دیوار چسبانده شده باشد. مگر کسی این شعار را می‌خواند؟»

درست است. کسی که وارد سبزی‌فروشی می‌شود، احتمالاً توجهی به این نوشته نمی‌کند و خیلی‌ها حتی آن را نمی‌خوانند. اما اینجا یک سؤال مهم مطرح می‌شود:
اگر واقعاً کسی این شعار را نمی‌خواند، چرا حکومت این‌قدر اصرار دارد که آن را همه‌جا جلوی چشم مردم قرار بدهد؟
یا یک سؤال بهتر:
اگر کسی این شعارها را نمی‌خواند و توجهی هم به آن‌ها ندارد، چرا نچسباندنشان به شیشه مغازه باید عواقب سنگینی برای سبزی‌فروش داشته باشد؟
برای جواب به این سؤال باید بدانیم که این شعار به‌تنهایی هیچ تأثیری ندارد. چیزی که برای حکومت مهم است، تبعیت آدم‌ها از این قانون است. گفتیم در چنین ساختارهایی خیلی از آدم‌ها اصلاً متوجه وجود چنین سازوکاری نمی‌شوند و خودشان تبدیل به بخشی از ابزار همان ساختار می‌شوند. بد نیست بدانید که این حکومت‌ها دوست دارند در همه‌چیز دخالت کنند و این دخالت فقط به اجبار برای چسباندن یک شعار روی شیشه مغازه، دکل برق یا بیلبوردهای شهر محدود نمی‌شود. آن‌ها سعی می‌کنند در جزئی‌ترین مسائل زندگی مردم دخالت کنند و در نقطه مقابل، شعارها، آرمان‌ها و ایدئولوژی خودشان را روی دکل برق، بیلبوردهای شهر و هر جایی که چشم آدم‌ها به آن می‌خورد، مدام یادآوری کنند تا کم‌کم این پیام‌ها وارد ناخودآگاه مردم شود.
اگر شما در آن دوران در چنین حکومتی زندگی می‌کردید، می‌دیدید که تقریباً هیچ جایی نیست که این نشانه‌ها و پیام‌های حکومتی را نبینید. شاید در ابتدا مردم متوجه جزئیات این موارد نشوند؛ اما وقتی این نشانه‌ها چهره شهر و کشور را به‌طور کلی تغییر می‌دهند، دیگر نمی‌شود آگاهی از پیام‌های حاکمیت را انکار کرد. یعنی وقتی این نشانه‌ها را مثل تکه‌های پازل کنار هم قرار می‌دهید، تصویر کاملی از ساختار قدرت می‌بینید؛ با این مضمون که:

«من رئیس تو هستم؛ حواست به جای پایت باشد.»

هدف اصلی نظام‌های پساتوتالیتر همین است که این پیام را به مردم تفهیم کنند. نکته اینجاست که در چنین ساختارهایی، آدم‌های عادی جامعه هم مثل همان سبزی‌فروشی که گفتیم، تبدیل به ابزار سرکوب می‌شوند. یا بهتر است بگوییم در عین اینکه خودشان بخشی از ابزار سرکوب هستند، قربانی همین ساختار هم می‌شوند.
اصلاً به همین دلیل است که نظام پساتوتالیتر قدرت سرکوبش را از خود مردم می‌گیرد؛ مردمی که به‌واسطه چنین رفتارهایی آن‌قدر از هویت اصلی خودشان خالی می‌شوند که عملاً جسارت ایستادگی در برابر خواسته‌های غیرمعقول حکومت را ندارند. نتیجه چه می‌شود؟
نتیجه این می‌شود که در نهایت، آدم‌هایی که تحت لوای چنین حکومتی زندگی می‌کنند، برای دور ماندن از دردسرهایی که ممکن است برایشان ایجاد شود، برای خودشان پیله‌ای از دروغ می‌بافند. بعد زیر همین پیله چنبره می‌زنند و با این کار، برای خودشان یک امنیت خیالی می‌خرند.
آدم‌ها زیر سایه باوری زندگی می‌کنند که حتی خودشان هم به آن اعتقادی ندارند. نکته دردناک اینجاست که اگر آدم‌های یک جامعه به زندگی در چنبره دروغ عادت کنند، جامعه منفعل می‌شود و آنجاست که بذر رژیم‌هایی حتی فاسدتر از دیکتاتوری در آن کاشته می‌شود. خارج شدن از این چنبره کار خیلی سختی است، اما واجب است.

زندگی در حقیقت؛ جایی که قدرت بی‌قدرتان شروع می‌شود

دوباره برگردیم سراغ همان سبزی‌فروشی که مثال زدیم. تصور کنید یک روز عصبانی می‌شود، شعار را از پنجره مغازه‌اش برمی‌دارد و بیرون می‌اندازد. یعنی تصمیم می‌گیرد دیگر، به هر دلیلی، بخشی از دستگاه تبلیغ و سرکوب نباشد. او می‌خواهد باور حقیقی‌اش را فریاد بزند و بگوید این شعار حکومت، شعاری واهی و پوچ است. با شجاعتی که پیدا کرده می‌گوید:

«دیگر در این انتخابات دروغین شرکت نمی‌کنم. اصلاً نمی‌خواهم زیر یوغ ظلم و ستم بروم.»

با این کار خودش را از زندگی در چنبره دروغ آزاد می‌کند و به زندگی در دایره حقیقت روی می‌آورد. زندگی در دایره حقیقت یعنی آدم‌ها خود واقعی‌شان باشند و کاری را انجام بدهند که عمیقاً به آن باور دارند. البته این کار طبیعتاً بدون هزینه نیست.
اگر به طول تاریخ نگاه کنیم، هیچ‌وقت راه رسیدن به آزادی ساده و راحت نبوده و همیشه بهایی داشته که آدم‌هایی مثل همین سبزی‌فروش آن را پرداخت کرده‌اند. مثلاً بهایی که او ممکن است بپردازد، بیکاری، پلمب شدن مغازه، پرداخت جریمه یا حتی زندان باشد. اما سؤال اینجاست: چرا حاضر شده با وجود چنین هزینه‌هایی، آن شعار را از شیشه مغازه‌اش بردارد؟
نکته اینجاست که با همین کار، کورسوی نوری به پایه‌های سست این ساختار تابانده و به بقیه نشان داده که چطور چنین نظامی بر اساس دروغ شکل گرفته است. برای حکومت‌های پساتوتالیتر هیچ تهدیدی بزرگ‌تر از خارج شدن مردم از چنبره دروغ نیست. زندگی در دایره حقیقت و همراه نشدن با دروغ‌های حاکمیت، اصلی‌ترین چیزی است که می‌تواند پایه‌های چنین ساختاری را بلرزاند. این کارهای به‌ظاهر کوچک، بقیه را هم تشویق می‌کند تا خود واقعی‌شان را نشان بدهند. آدم‌هایی که تصمیم می‌گیرند از این چنبره خارج شوند، کم‌کم به این نتیجه می‌رسند که:

«من اگر برخیزم، تو اگر برخیزی، در نهایت همگی به آزادی می‌رسیم.»

البته که چنین حرکتی از نگاه حکومت، قانون‌شکنی محسوب می‌شود و اصلاً هم برایش خوشایند نیست. چرا؟
چون زمانی این حکومت‌ها می‌توانند مردم را سرکوب کنند که افراد جامعه حاضر نباشند زیر سایه دروغ‌های حکومتی زندگی کنند. بگذارید این‌طور بگویم. حقیقت دقیقاً همان چیزی است که حکومت‌های پساتوتالیتر دائماً سعی در پنهان کردن و دستکاری آن دارند. نکته اینجاست که این ساختارها دقیقاً مخالف آگاهی‌اند. حالا وقتی دروغ‌هایشان آشکار می‌شود، دیگر نمی‌شود جمعیتی را که آگاه شده ساکت کرد. در چنین شرایطی، حاکمیت غافلگیر می‌شود و واکنش‌هایی نشان می‌دهد که نه مناسب‌اند و نه برای اداره مملکت چاره‌ساز.
پس می‌شود گفت زمینه‌های اولیه شکل‌گیری اپوزیسیون در حکومت‌های پساتوتالیتر، زندگی در دایره حقیقت است. نکته‌ای که باید به آن توجه داشته باشیم همین است. قدرت این جریان در شکل‌گیری گروه‌های سیاسی نیست؛ بلکه در هدایت جامعه به سمت آگاهی، برابری‌خواهی و حق‌طلبی است. این قدرت به‌مرور در جامعه و بین گروه‌های مختلف پخش می‌شود، به ساختار قدرت نفوذ پیدا می‌کند و در نهایت، شکل‌گیری اپوزیسیون باعث می‌شود حتی کسانی که تا لحظات آخر حاضر به ترک زندگی در چنبره دروغ نشده‌اند هم تحت تأثیر قرار بگیرند.
این یک اسلحه نامرئی است. قدرت این اسلحه به‌اندازه‌ای زیاد است که می‌تواند به قلب یک ارتش نفوذ کند و آن را خلع سلاح کند. هرچند این قدرت نامرئی است، در نهایت جنب‌وجوش‌هایی را شکل می‌دهد که تبدیل به اراده ملی می‌شوند، ساختار مرئی پیدا می‌کنند و به شکل‌های مختلفی هم به نمایش درمی‌آیند. مواردی مثل وقوع یک رخداد سیاسی، انقلاب، جنبش‌های اجتماعی، نافرمانی‌های مدنی یا تحول‌های فکری اساسی در جامعه.
از آنجایی که در حکومت‌های پساتوتالیتر همه مشکلات پشت دیوار فولادی و ضخیمی از دروغ‌های مختلف پنهان شده‌اند، هیچ‌وقت نمی‌شود حدس زد که قطره آخر صبر جامعه دقیقاً چه زمانی لبریز می‌شود. حتی به‌خاطر دروغ‌های زیادی که این حکومت‌ها گفته‌اند، نمی‌شود دلیل اصلی و جرقه اولیه شکل‌گیری تنش‌های اجتماعی و نافرمانی‌های مدنی را به‌سادگی تشخیص داد.
مثلاً در چکسلواکی، آخرین قطره صبر مردم زمانی لبریز شد که اعضای گروه موسیقی «مردم پلاستیکی دنیا» دستگیر شدند. در نهایت هم بیانیه‌ای با عنوان «منشور ۷۷» در واکنش به این اتفاق نوشته شد.
این گروه در زمینه موسیقی راک فعالیت می‌کرد. سال ۱۹۷۶، فقط به این دلیل که اعضایش خود واقعی‌شان را در آهنگ‌ها نشان داده بودند و با ایدئولوژی حکومت همسو نبودند، دستگیر و محاکمه شدند. این اتفاق آخرین ضربه‌ای بود که نظام به بدنه خودش وارد کرد. مردم بعد از آن از چنبره دروغ بیرون آمدند و دست به اعتراض زدند.

وقتی هر آدم عادی می‌تواند یک اپوزیسیون باشد

وقتی از زندگی در دایره حقیقت صحبت می‌کنیم، باید دقت داشته باشیم که منظورمان فقط بیانیه گروه‌های سیاسی یا تشکیل احزاب مختلف نیست. هر کسی می‌تواند به‌تنهایی از چنبره دروغ بیرون بیاید؛ به شرط اینکه خود واقعی‌اش باشد.
زندگی در دایره حقیقت می‌تواند خودش را در شکل‌های مختلفی نشان بدهد؛ از نامه روشنفکران و بیانیه‌های گروه‌های مختلف گرفته تا اعتصاب کارگران و بسیاری از حرکت‌های مدنی دیگر.
آزادی برای آدم‌ها در طول تاریخ مسئله گران‌بهایی بوده است. اگر نگاهی به تاریخ بیندازیم، می‌بینیم جنگ‌های مختلف، انقلاب‌ها، تشکیل نهادهای مدنی و خیلی کارهای دیگر انجام شده تا جوامع به آزادی برسند.
اما نکته مهم اینجاست که در بین همه این‌ها، نقش بی‌قدرتان یا همان مردم عادی در حرکت به سمت آزادی کمتر دیده شده یا بهتر است بگوییم نادیده گرفته شده است.
در این مسیر باید چند نکته را در ذهن داشته باشیم. اولین نکته این است که در نظام‌های پساتوتالیتر، کلماتی مثل «اپوزیسیون» معنای کاملاً متفاوتی با معنای اصلی خودشان دارند. در جوامع دموکراتیک، واژه اپوزیسیون به معنی احزاب و گروه‌های مخالف دولت است؛ گروه‌هایی که نه‌تنها مخالفتشان با برنامه‌های دولت را آزادانه و علنی بیان می‌کنند، بلکه برای بیرون آمدن جامعه از مشکلات فعلی هم راهکار دارند.
اپوزیسیون در یک جامعه دموکراتیک قدرت تغییر قوانین را دارد و می‌تواند از این قدرت در راستای تحقق واقعی نیازهای جامعه استفاده کند. اما در حکومت‌های پساتوتالیتر، این واژه معنای دیگری پیدا می‌کند. زیر سایه چنین ساختاری، هیچ روزنه‌ای برای بیان عقاید مخالف وجود ندارد. کوچک‌ترین نقدی به چشم دشمنی با حکومت دیده می‌شود و به همین دلیل، احزاب و گروه‌های مخالف نمی‌توانند برای نقد دولت و قوانین شکل بگیرند.
نکته مهم اینجاست که در چنین شرایطی، با داشتن آگاهی هر کسی می‌تواند به نوعی اپوزیسیون باشد.
دوباره برگردیم به همان مثال سبزی‌فروش داستان. همان سبزی‌فروش وقتی تصمیم می‌گیرد دیگر آن شعار را روی شیشه مغازه‌اش نچسباند، به نوعی در جایگاه اپوزیسیون قرار می‌گیرد. یا بهتر است این‌طور بگوییم، هر کسی که در یک جامعه پساتوتالیتر، زندگی در دایره حقیقت را انتخاب کند، خودش نقشی شبیه اپوزیسیون پیدا می‌کند.
وقتی هر کسی برای خودش به نوعی اپوزیسیون باشد، نور به سمت پایه‌های دروغین این ساختار پساتوتالیتر می‌تابد و همین روشنگری، بقیه را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد. این اتفاق ضربه بزرگی به پایه‌های سست حکومت می‌زند.
وقتی آدم‌ها به‌صورت فردی در برابر این ساختار بایستند، همین مقاومت‌های شخصی به بقیه هم شهامت می‌دهد تا آزادانه عقایدشان را بیان کنند و با دروغ‌های حاکمیت همراه نشوند. وقتی چنین اتفاقی بیفتد، یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای حکومت‌های پساتوتالیتر شکل می‌گیرد.
به‌طور خلاصه، آگاهی فردی در چنین جامعه‌ای می‌تواند ایدئولوژی پساتوتالیتر حاکم را از درون تضعیف کند.
بد نیست بدانید که انقلاب‌ها و جریان‌هایی که توسط عاملی بیرون از مردم، مثل رهبر یک حزب یا گروه خاص، سازماندهی می‌شوند، ممکن است در نهایت به فساد و تباهی کشیده شوند. تحول کمونیستی چکسلواکی مصداقی از همین اتفاق بود؛ چیزی که مردم این کشور با گوشت و پوست و جانشان احساس کردند. آن‌ها دیده بودند وقتی یک حرکت سیاسی توسط رهبری بیرون از جامعه و خارج از کشور هدایت می‌شود، چه اتفاقی ممکن است رخ بدهد. در نقطه مقابل، وقتی خود مردم با کارهای معنادار، نافرمانی‌های مدنی و اعتراض‌هایشان، مثل همان سبزی‌فروش داستان ما، مخالفت خودشان را نشان می‌دهند، مسیر متفاوتی شکل می‌گیرد.
مردم چکسلواکی در جریان این تحول فهمیدند که «قدرت بی‌قدرتان» یعنی همان قدرت خود مردم؛ قدرتی که می‌تواند آن‌ها را به آزادی واقعی، یعنی همان نقطه پایانی این مسیر، برساند.

چرا اعتراض مسالمت‌آمیز اهمیت دارد؟

نوع اعتراض هم از جمله مسائلی است که در مسیر رسیدن به آزادی باید به آن توجه داشت. به‌طور کلی، دو مدل اعتراض وجود دارد: اعتراض مسالمت‌آمیز و اعتراض مسلحانه.
خیلی‌ها برای مقابله با یک نظام پساتوتالیتر و رسیدن به آزادی، اعتراض مسلحانه را انتخاب می‌کنند. اما باید از خودمان بپرسیم مگر همین ساختار با چنین ابزاری مردم معترض را سرکوب نکرده است؟ پس اگر جامعه برای مبارزه با آن، اعتراض مسلحانه را انتخاب کند، ناخواسته در مسیری قدم گذاشته که ممکن است مقصدش حکومت ظالم دیگری باشد.
در مقابل، اعتراض مسالمت‌آمیز و توسل به قوانین، راه دیگری برای مقابله با چنین ساختاری است. در این شیوه، از همان قوانینی که حکومت وضع کرده علیه خودش استفاده می‌شود. در ظاهر، آدم‌ها به قوانینی تن داده‌اند که بخشی از همان ساختار دروغ و ریاکاری است؛ اما همین کار می‌تواند در نهایت به نفع جامعه تمام شود.
برای توضیح این مسئله چند دلیل مهم وجود دارد.
اول اینکه نظام پساتوتالیتر با دیکتاتوری سنتی تفاوت دارد و به همین دلیل، اعتراض‌های مسالمت‌آمیز در آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
در دیکتاتوری‌های سنتی، حاکمان معمولاً با اعمال زور و خشونت به قدرت می‌رسند. اما ساختارهای پساتوتالیتر برای گسترش ایدئولوژی خودشان در جامعه، به مجموعه‌ای از قوانین و گذشت زمان نیاز دارند. چنین رژیمی باید خودش را مدافع حقوق بشر نشان بدهد و قوانینش را در ظاهر بر پایه آزادی و مبارزه با ظلم بنا کند.
هرچند ممکن است در عمل به این اصول پایبند نباشد، اما وقتی پایه‌های سست و دروغینش با نافرمانی‌های مدنی، مثل همان کاری که سبزی‌فروش انجام داد، آشکار شوند، کسانی که با توسل به همین قوانین روی کار آمده‌اند در برابر تناقض‌های خودشان قرار می‌گیرند. پس اعتراض مسالمت‌آمیز می‌تواند آدم‌ها را راحت‌تر از چنبره دروغ بیرون بیاورد و وارد دایره حقیقت کند.

اما اگر اعتراض مسلحانه شکل بگیرد چه اتفاقی می‌افتد؟

در این حالت، نه‌تنها خطر روی کار آمدن یک حکومت خشن دیگر وجود دارد، بلکه مردم هم ممکن است مقابل یکدیگر قرار بگیرند و جامعه وارد هرج‌ومرج شود. همین شرایط هم زمینه را برای سرکوب شدیدتر معترضان فراهم می‌کند. یا به عبارت بهتر، حکومت برای سرکوب اعتراض‌ها دنبال بهانه است؛ چه بهانه‌ای بهتر از خشونت؟
با دستاویز قرار دادن اقدامات خشونت‌آمیز معترضان، می‌تواند آن‌ها را ناقض امنیت و قوانین کشور معرفی کند و در کنار سرکوبشان، بخشی از قشر خاموش و خاکستری جامعه را هم با خودش همراه کند.

اپیزود امروز ما تمام شد.
امیدوارم در این اپیزود توانسته باشم شما را ترغیب کنم که کتاب جذاب و کم‌حجم «قدرت بی‌قدرتان» را بخوانید؛ کتابی که حجم زیادی ندارد، اما پر از نکاتی است که می‌تواند به افزایش آگاهی سیاسی ما کمک کند.
حتماً اصل کتاب را بخوانید و به این اپیزود اکتفا نکنید.

خیلی ممنونم که تا این لحظه با ما همراه بودید. اگر اپیزود امروز را دوست داشتید، لطفاً آن را با دوستانتان به اشتراک بگذارید و از ما حمایت کنید. این بهترین دلگرمی برای ماست.

توصیه می‌کنم حتماً به وب‌سایت ما به نشانی ecotopia.ir مراجعه کنید. آنجا بیشتر از هزار مقاله و مطلب علمی وجود دارد که سعی کرده‌ایم آن‌ها را به زبان ساده بیان کنیم تا بتوانید بهتر با مسائل اقتصادی، مدیریتی و سیاسی روزمره آشنا شوید و از آن‌ها استفاده کنید.

نظرات و دیدگاه‌های شما
3 دیدگاه

3 پاسخ

  1. باورم نمی شه تاریخ این اپیزود برای ۱۴۰۲ هست ولی انگار ۱۴۰۵ ضبط شده…. 😔

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نظرات و دیدگاه‌های شما
3 دیدگاه

3 پاسخ

  1. باورم نمی شه تاریخ این اپیزود برای ۱۴۰۲ هست ولی انگار ۱۴۰۵ ضبط شده…. 😔

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اپیزود 36 در پادگیرها

1402/05/26
37:20

جدیدترین اپیزودهای پادکست

در این اپیزود به مفهوم توتالیتاریسم از نگاه هانا آرنت می‌پردازیم؛ فراتر از هیتلر و استالین، درباره ذهنیتی حرف می‌زنیم که …
در این اپیزود به مفهوم توتالیتاریسم از نگاه هانا آرنت می‌پردازیم؛ فراتر از هیتلر و استالین، درباره ذهنیتی حرف می‌زنیم که …
این اپیزود قصه مردی است که بارها شکست خورد اما دوباره برخاست و داستان زندگی وینستون چرچیل از …
این اپیزود قصه مردی است که بارها شکست خورد اما دوباره برخاست و داستان زندگی وینستون چرچیل از …
لوگوی اکوتوپیا کامل